بازدارندگیِ بیروایت؛ وقتی قدرت دیده نمیشود
چرا اثر راهبردی قدرت نظامی تا وقتی جامعه آن را نفهمد، کامل نمیشود؟
این یادداشت تأکید میکند که قدرت نظامی و بازدارندگی ایران، بدون روایت مستند و قابلفهم برای جامعه، اثر راهبردی کاملی نخواهد داشت. مردم باید بدانند مقاومت ایران چگونه محاسبات دشمن را تغییر داده و مانع تحقق اهداف او شده است. نویسنده هشدار میدهد که ضعف رسانهای یا ملاحظات سیاسی در بازتاب دستاوردهای نظامی، میتواند افکار عمومی را به پذیرش روایت شکست و ضرورت عقبنشینی سوق دهد.

نگ که فروکش میکند، یک پرسش همچنان باقی میماند: «این همه هزینه، چه چیزی را حفظ کرد؟» برای مردمی که داغ دیدهاند، خانه از دست دادهاند یا روزها با اضطراب زندگی کردهاند، این پرسش را نمیتوان با تکرار کلمه «پیروزی» پاسخ داد. خسارت جنگ خودش را به زندگی تحمیل میکند؛ اما حاصل مقاومت همیشه به همان روشنی دیده نمیشود. ممکن است دشمن در اثر ضربات متقابل ناچار به تغییر محاسبات خود شده باشد، بیآنکه جامعه بهدرستی بداند چه چیزی این تغییر را رقم زده است.
این تفاوت میان آنچه از جنگ دیده میشود و آنچه در محاسبات دشمن تغییر میکند، در یک مثال نظامی روشنتر است. اگر هدف مهاجم از حمله به پایگاههای موشکی، از کار انداختن توان پاسخ ایران باشد، ادامه شلیکها پس از حمله برای او معنای روشنی دارد: هنوز نتوانسته ایران را از امکان پاسخ محروم کند و ادامه جنگ همچنان برایش هزینه دارد. اما اهمیت این توان فقط در حفظ قدرت دفاعی نیست. وقتی ایران میتواند پایگاهها و تجهیزات نظامی طرف مقابل را نیز هدف قرار دهد، معادله جنگ برای مهاجم تغییر میکند مثل آنچه که در حمله موشکی ایران به پایگاه موفقالسلطی در اردن در شهریور 1405 رخداد.
«روایت فتح» از همینجا ضرورت پیدا میکند. وقتی ارزیابی ایران این است که آمریکا و اسرائیل به اهداف خود نرسیدهاند، باید بتوان نشان داد مقاومت و پاسخهای نظامی ایران چه نقشی در ناکامی آنها داشته است. دشمن چه میخواست، کدام ضربات محاسباتش را تغییر داد و سرانجام چه چیزی را نتوانست تحمیل کند؟ خبر اصابت یک موشک یا انهدام یک هدف، بهخودیخود پاسخ این پرسشها نیست. مردم به روایتی نیاز دارند که میان عملیاتهای نظامی و نتایج راهبردی آنها ارتباط برقرار کند؛ روایتی که نشان دهد قدرت پاسخ ایران چگونه توانسته برای طرف مقابل هزینه ایجاد کند، امکان ادامه فشار را تحت تأثیر قرار دهد و در حفظ قدرت انتخاب کشور نقش داشته باشد.
روایت معتبر باید بتواند نشان دهد ایران با وجود آسیبهایی که متحمل شده، چه تواناییهایی را حفظ کرده، چه ضرباتی به طرف مقابل وارد کرده و این اقدامات چه تأثیری بر موازنه رویارویی داشتهاند.
اما روایت فتح زمانی اثرگذار است که بتواند دستاوردهای میدان را با شواهد روشن نشان دهد. خسارت واردشده به تجهیزات دشمن، تغییر آرایش نیروهای او یا تجدیدنظر در یک تصمیم نظامی، اگر مستند باشد، از دهها تعبیر کلی درباره پیروزی گویاتر است. فتح را نمیتوان با حذف خسارتها از تصویر جنگ روایت کرد؛ همانطور که نمیتوان با «روایت شکست» ایران اینترنشنالی و تمرکز انحصاری بر آسیبهای ایران، قدرت پاسخ متقابل و هزینههای تحمیلشده به دشمن را نادیده گرفت. روایت معتبر باید بتواند نشان دهد ایران با وجود آسیبهایی که متحمل شده، چه تواناییهایی را حفظ کرده، چه ضرباتی به طرف مقابل وارد کرده و این اقدامات چه تأثیری بر موازنه رویارویی داشتهاند.
ندیدهماندن این دستاوردها فقط یک مسئله رسانهای نیست؛ پیامد سیاسی هم دارد. اگر سهم مقاومت و قدرت پاسخ ایران در نتیجه جنگ روشن نشود، توان نظامی ممکن است در چشم جامعه صرفاً هزینهساز جلوه کند. در چنین شرایطی، عدهای کنارگذاشتن این توان و پذیرش یک ترکمنچای دیگر را راهی کم هزینهتر برای رهایی از فشار معرفی کنند. به این ترتیب، همان قدرتی که دشمن برای مهار آن ناچار به صرف منابع و بازنگری در محاسبات خود است، در داخل ممکن است کمارزش پنداشته شود. کشور همچنان این توان را در اختیار دارد، اما برای حفظ و بهرهگیری از آن با تردیدهای بیشتری روبهرو میشود. اینجاست که ضعف روایت میتواند بخشی از اثر راهبردی قدرت نظامی را محدود کند؛ زیرا موفقیت در میدان، لزوماً به پشتوانه اجتماعی لازم برای تصمیمهای بعدی تبدیل نمیشود.
آگاهی جامعه از قدرت و امکان انتخاب کشور میتواند پرسشهای دشوارتری ایجاد کند. تا وقتی همهچیز به اجبار نسبت داده شود، مجال پرسش محدود است؛ اما با روشنشدن گزینههای دیگر، مسئولیت انتخابها هم به چشم میآید. از این زاویه، نمیتوان احتمال نقش مصلحتها و رقابتهای سیاسی را در کمرنگماندن روایت فتح کنار گذاشت. شاید در جایی، دستاورد میدان فقط خوب روایت نشده باشد؛ شاید هم برای برخی، خوب دیدهشدنش مطلوب نبوده است.
اما آیا کمرنگماندن روایت این دستاوردها فقط حاصل ضعف رسانهای است، یا ملاحظات سیاسی هم میتوانند در آن نقش داشته باشند؟ برای کسی که تصمیم مطلوبش را با «نداشتن راه دیگر» توجیه میکند، آگاهی جامعه از قدرت و امکان انتخاب کشور میتواند پرسشهای دشوارتری ایجاد کند. تا وقتی همهچیز به اجبار نسبت داده شود، مجال پرسش محدود است؛ اما با روشنشدن گزینههای دیگر، مسئولیت انتخابها هم به چشم میآید. از این زاویه، نمیتوان احتمال نقش مصلحتها و رقابتهای سیاسی را در کمرنگماندن روایت فتح کنار گذاشت. شاید در جایی، دستاورد میدان فقط خوب روایت نشده باشد؛ شاید هم برای برخی، خوب دیدهشدنش مطلوب نبوده است.
ضعف رسانهای یا ملاحظات سیاسی؛ علت هرچه باشد، نتیجه میتواند یکسان باشد: جامعه تصویری ناقص از دستاوردهای نظامی کشور به دست میآورد. بازدارندگیِ بیروایت از همین جهت ناقص است. ممکن است دشمن بهخوبی بداند توان نظامی ایران چه هزینههایی به او تحمیل کرده و چه محدودیتهایی پیش پایش گذاشته است، اما جامعه هنوز تصویر روشنی از حاصل این قدرت نداشته باشد. روایت فتح باید بتواند این شناخت را به مردم منتقل کند تا نتیجه مقاومت و قدرت پاسخ متقابل، در قضاوت مردم و انتخابهای پیش روی کشور هم سهم پیدا کند. قدرتی که در محاسبات دشمن حضور دارد، اما در فهم جامعه غایب است، هنوز تمام اثر راهبردی خود را نگذاشته است.
درباره نویسنده
- محمد شیرکوند
تحلیلگر سیاسی و حکمرانی
نگ که فروکش میکند، یک پرسش همچنان باقی میماند: «این همه هزینه، چه چیزی را حفظ کرد؟» برای مردمی که داغ دیدهاند، خانه از دست دادهاند یا روزها با اضطراب زندگی کردهاند، این پرسش را نمیتوان با تکرار کلمه «پیروزی» پاسخ داد. خسارت جنگ خودش را به زندگی تحمیل میکند؛ اما حاصل مقاومت همیشه به همان روشنی دیده نمیشود. ممکن است دشمن در اثر ضربات متقابل ناچار به تغییر محاسبات خود شده باشد، بیآنکه جامعه بهدرستی بداند چه چیزی این تغییر را رقم زده است.
این تفاوت میان آنچه از جنگ دیده میشود و آنچه در محاسبات دشمن تغییر میکند، در یک مثال نظامی روشنتر است. اگر هدف مهاجم از حمله به پایگاههای موشکی، از کار انداختن توان پاسخ ایران باشد، ادامه شلیکها پس از حمله برای او معنای روشنی دارد: هنوز نتوانسته ایران را از امکان پاسخ محروم کند و ادامه جنگ همچنان برایش هزینه دارد. اما اهمیت این توان فقط در حفظ قدرت دفاعی نیست. وقتی ایران میتواند پایگاهها و تجهیزات نظامی طرف مقابل را نیز هدف قرار دهد، معادله جنگ برای مهاجم تغییر میکند مثل آنچه که در حمله موشکی ایران به پایگاه موفقالسلطی در اردن در شهریور 1405 رخداد.
«روایت فتح» از همینجا ضرورت پیدا میکند. وقتی ارزیابی ایران این است که آمریکا و اسرائیل به اهداف خود نرسیدهاند، باید بتوان نشان داد مقاومت و پاسخهای نظامی ایران چه نقشی در ناکامی آنها داشته است. دشمن چه میخواست، کدام ضربات محاسباتش را تغییر داد و سرانجام چه چیزی را نتوانست تحمیل کند؟ خبر اصابت یک موشک یا انهدام یک هدف، بهخودیخود پاسخ این پرسشها نیست. مردم به روایتی نیاز دارند که میان عملیاتهای نظامی و نتایج راهبردی آنها ارتباط برقرار کند؛ روایتی که نشان دهد قدرت پاسخ ایران چگونه توانسته برای طرف مقابل هزینه ایجاد کند، امکان ادامه فشار را تحت تأثیر قرار دهد و در حفظ قدرت انتخاب کشور نقش داشته باشد.
روایت معتبر باید بتواند نشان دهد ایران با وجود آسیبهایی که متحمل شده، چه تواناییهایی را حفظ کرده، چه ضرباتی به طرف مقابل وارد کرده و این اقدامات چه تأثیری بر موازنه رویارویی داشتهاند.
اما روایت فتح زمانی اثرگذار است که بتواند دستاوردهای میدان را با شواهد روشن نشان دهد. خسارت واردشده به تجهیزات دشمن، تغییر آرایش نیروهای او یا تجدیدنظر در یک تصمیم نظامی، اگر مستند باشد، از دهها تعبیر کلی درباره پیروزی گویاتر است. فتح را نمیتوان با حذف خسارتها از تصویر جنگ روایت کرد؛ همانطور که نمیتوان با «روایت شکست» ایران اینترنشنالی و تمرکز انحصاری بر آسیبهای ایران، قدرت پاسخ متقابل و هزینههای تحمیلشده به دشمن را نادیده گرفت. روایت معتبر باید بتواند نشان دهد ایران با وجود آسیبهایی که متحمل شده، چه تواناییهایی را حفظ کرده، چه ضرباتی به طرف مقابل وارد کرده و این اقدامات چه تأثیری بر موازنه رویارویی داشتهاند.
ندیدهماندن این دستاوردها فقط یک مسئله رسانهای نیست؛ پیامد سیاسی هم دارد. اگر سهم مقاومت و قدرت پاسخ ایران در نتیجه جنگ روشن نشود، توان نظامی ممکن است در چشم جامعه صرفاً هزینهساز جلوه کند. در چنین شرایطی، عدهای کنارگذاشتن این توان و پذیرش یک ترکمنچای دیگر را راهی کم هزینهتر برای رهایی از فشار معرفی کنند. به این ترتیب، همان قدرتی که دشمن برای مهار آن ناچار به صرف منابع و بازنگری در محاسبات خود است، در داخل ممکن است کمارزش پنداشته شود. کشور همچنان این توان را در اختیار دارد، اما برای حفظ و بهرهگیری از آن با تردیدهای بیشتری روبهرو میشود. اینجاست که ضعف روایت میتواند بخشی از اثر راهبردی قدرت نظامی را محدود کند؛ زیرا موفقیت در میدان، لزوماً به پشتوانه اجتماعی لازم برای تصمیمهای بعدی تبدیل نمیشود.
آگاهی جامعه از قدرت و امکان انتخاب کشور میتواند پرسشهای دشوارتری ایجاد کند. تا وقتی همهچیز به اجبار نسبت داده شود، مجال پرسش محدود است؛ اما با روشنشدن گزینههای دیگر، مسئولیت انتخابها هم به چشم میآید. از این زاویه، نمیتوان احتمال نقش مصلحتها و رقابتهای سیاسی را در کمرنگماندن روایت فتح کنار گذاشت. شاید در جایی، دستاورد میدان فقط خوب روایت نشده باشد؛ شاید هم برای برخی، خوب دیدهشدنش مطلوب نبوده است.
اما آیا کمرنگماندن روایت این دستاوردها فقط حاصل ضعف رسانهای است، یا ملاحظات سیاسی هم میتوانند در آن نقش داشته باشند؟ برای کسی که تصمیم مطلوبش را با «نداشتن راه دیگر» توجیه میکند، آگاهی جامعه از قدرت و امکان انتخاب کشور میتواند پرسشهای دشوارتری ایجاد کند. تا وقتی همهچیز به اجبار نسبت داده شود، مجال پرسش محدود است؛ اما با روشنشدن گزینههای دیگر، مسئولیت انتخابها هم به چشم میآید. از این زاویه، نمیتوان احتمال نقش مصلحتها و رقابتهای سیاسی را در کمرنگماندن روایت فتح کنار گذاشت. شاید در جایی، دستاورد میدان فقط خوب روایت نشده باشد؛ شاید هم برای برخی، خوب دیدهشدنش مطلوب نبوده است.
ضعف رسانهای یا ملاحظات سیاسی؛ علت هرچه باشد، نتیجه میتواند یکسان باشد: جامعه تصویری ناقص از دستاوردهای نظامی کشور به دست میآورد. بازدارندگیِ بیروایت از همین جهت ناقص است. ممکن است دشمن بهخوبی بداند توان نظامی ایران چه هزینههایی به او تحمیل کرده و چه محدودیتهایی پیش پایش گذاشته است، اما جامعه هنوز تصویر روشنی از حاصل این قدرت نداشته باشد. روایت فتح باید بتواند این شناخت را به مردم منتقل کند تا نتیجه مقاومت و قدرت پاسخ متقابل، در قضاوت مردم و انتخابهای پیش روی کشور هم سهم پیدا کند. قدرتی که در محاسبات دشمن حضور دارد، اما در فهم جامعه غایب است، هنوز تمام اثر راهبردی خود را نگذاشته است.

