چرا ایران از لحاظ امنیتی ضربهپذیر شد؟
از قدرت بازدارندگی بیرونی تا ضعف در حفاظت از ساختارهای حیاتی کشور
جنگ اخیر ایران با آمریکا و اسرائیل شکاف میان قدرت تهاجمی و توان حفاظت داخلی را آشکار کرد. ضعف پدافند، نفوذ اطلاعاتی، تمرکز فرماندهی، پراکندگی نهادهای امنیتی، آسیبپذیری اقتصادی و تغییر محیط منطقهای، مهمترین عوامل این ضربهپذیری را تشکیل میدهند.
چرا ایران از لحاظ امنیتی ضربهپذیر شد؟
ز قدرت بازدارندگی بیرونی تا ضعف در حفاظت از درون
آنچه در ماههای گذشته در جنگ ایران با آمریکا و اسرائیل رخ داد، یک واقعیت مهم را پیش روی ساختار امنیتی کشور قرار داده است: ایران کشوری فاقد قدرت نیست، اما بخشی از قدرت انباشتهشده آن نتوانسته مانع وارد شدن ضربات سنگین به داخل کشور شود. جمهوری اسلامی در حوزههایی مانند موشکهای بالستیک، پهپادها، عمق جغرافیایی، توان بسیج نیرو و ظرفیت ایجاد اختلال در معادلات انرژی منطقه همچنان از توان قابل توجهی برخوردار است. حتی پس از ماهها جنگ، ایران همچنان توانسته بخشی از ظرفیت موشکی و پهپادی خود را حفظ کند و بر بازار انرژی و تردد دریایی در خلیج فارس اثر بگذارد. با این حال، همین کشور در نخستین مراحل جنگ شاهد وارد شدن ضربات سنگینی به ساختار فرماندهی، تأسیسات نظامی و امنیتی و حتی رأس ساختار سیاسی خود بود. کشته شدن رهبر جمهوری اسلامی و شماری از فرماندهان ارشد در حملات آغازین و ادامه حملات گسترده به اهداف داخل کشور، نشان داد که میان «توان وارد کردن ضربه» و «توان جلوگیری از دریافت ضربه» شکافی جدی شکل گرفته است.
مسئله اصلی نیز دقیقاً در همین شکاف قرار دارد. تحلیل امنیت ایران اگر صرفاً به این نتیجه ختم شود که «نفوذ وجود داشته است» یا فلان نهاد اطلاعاتی وظیفه خود را درست انجام نداده، بخش مهمی از مسئله را نادیده میگیرد. رخنه اطلاعاتی، ضعف پدافند، آسیبپذیری فرماندهان یا ضعف حفاظت اطلاعات، هر کدام نشانهای از یک مسئله بزرگترند: معماری امنیت ملی ایران طی سالهای گذشته بیش از اندازه حول تولید قدرت تهاجمی و بازدارندگی خارجی شکل گرفت، اما مقاومسازی داخل کشور، یکپارچگی اطلاعاتی، حفاظت از ساختار فرماندهی، امنیت فناوری و تابآوری اقتصادی و اجتماعی متناسب با آن توسعه پیدا نکرد.
به عبارت دیگر، ایران توانسته بود قدرت تولید کند، اما نتوانسته بود همه اجزای این قدرت را به اندازه کافی حفاظت کند. فهم چرایی این مسئله برای آینده امنیت ملی کشور از یافتن چند مقصر فردی مهمتر است.
۱. عدم توازن میان «قدرت ضربهزنی» و «قدرت حفاظت»
در دو دهه گذشته، بخش مهمی از راهبرد دفاعی جمهوری اسلامی بر ایجاد هزینه برای دشمن استوار بوده است. توسعه موشکهای بالستیک و کروز، پهپادها، توان دریایی نامتقارن و ایجاد شبکهای از متحدان منطقهای، همگی در چارچوب این منطق قابل فهم بودند. فرض اساسی آن بود که اگر دشمن بداند حمله به ایران با یک پاسخ پرهزینه روبهرو خواهد شد، از آغاز جنگ اجتناب خواهد کرد.
این راهبرد لزوماً غلط نبود و حتی در دورههایی توانست بخشی از بازدارندگی ایران را تأمین کند، اما یک مشکل بهتدریج شکل گرفت: بخش تهاجمی بازدارندگی سریعتر از بخش دفاعی آن توسعه یافت. سرمایهگذاری گستردهای برای افزایش برد، دقت و تعداد تسلیحات صورت گرفت، اما حفاظت از آسمان کشور، امنیت مراکز حیاتی، تداوم فرماندهی در شرایط ضربه اولیه و مقاومسازی زیرساختها متناسب با افزایش سطح تهدید توسعه نیافت.
در جریان جنگ اخیر، اسرائیل و آمریکا دقیقاً روی همین عدم تقارن سرمایهگذاری کردند. حملات نخستین بیش از آنکه صرفاً برای تخریب تجهیزات طراحی شده باشند، به دنبال اخلال در ساختار تصمیمگیری و فرماندهی بودند. پیش از آغاز جنگ نیز مقامهای آمریکایی آشکارا درباره سناریوی هدف قرار دادن افراد کلیدی و مراکز فرماندهی ایران سخن میگفتند و تجربه حملات پیشین اسرائیل به فرماندهان ایرانی را یکی از الگوهای مؤثر میدانستند.
این تجربه یک درس اساسی دارد. بازدارندگی فقط آن نیست که بتوان پس از حمله هزار موشک شلیک کرد؛ بازدارندگی زمانی کامل است که دشمن مطمئن نباشد میتواند با یک ضربه اولیه، چشم، مغز یا سلسله اعصاب طرف مقابل را مختل کند. اگر فرماندهی، پدافند، ارتباطات و اطلاعات در نخستین ساعات جنگ آسیب جدی ببینند، بخشی از قدرت آتش انباشتهشده نیز کارایی راهبردی خود را از دست خواهد داد.
۲. تبدیل «نفوذ» از یک مسئله موردی به یک مسئله ساختاری
دومین مسئله، کیفیت نفوذ اطلاعاتی دشمن در ایران است. در سالهای گذشته هر بار که یک ترور، خرابکاری یا عملیات پیچیده در داخل کشور رخ میداد، بحث نفوذ برای مدتی در افکار عمومی مطرح و سپس به پرونده همان حادثه محدود میشد. چنین برداشتی اکنون دیگر کفایت نمیکند.
هنگامی که طرف مقابل قادر است درباره افراد، مراکز، زمانها و ساختارهای حساس اطلاعات با کیفیت بالا جمعآوری کند، مسئله را نمیتوان صرفاً به حضور چند «جاسوس» فروکاست. جاسوسی کلاسیک تنها یکی از اجزای نفوذ مدرن است. امروز تلفن همراه، سامانههای ارتباطی، پیمانکاران، تجهیزات وارداتی، زنجیره تأمین، دادههای تجاری، دوربینهای شهری، شبکههای اجتماعی، شرکتهای خدماتی و حتی اطلاعاتی که دستگاههای مختلف بهصورت عادی تولید میکنند، میتوانند در کنار یکدیگر تصویر دقیقی از یک هدف ایجاد کنند.
در چنین محیطی، ضدجاسوسی نیز باید از مدل سنتی فاصله بگیرد. اینکه سازمان اطلاعاتی در پی یافتن «عامل دشمن» باشد ضروری است، اما کافی نیست. باید پرسید چه کسی به داده دسترسی دارد، اطلاعات حساس در چند سامانه ذخیره میشود، چه میزان داده میان پیمانکاران خصوصی گردش میکند، تجهیزات حساس از چه زنجیرهای تأمین شدهاند و آیا ترکیب چند داده ظاهراً غیرمحرمانه میتواند اطلاعات امنیتی باارزشی ایجاد کند یا خیر.
جنگ اخیر نشان داد که باید با مسئله اشراف اطلاعاتی دشمن بهعنوان یکی از اصلیترین چالشهای امنیت ملی برخورد کرد، نه بهعنوان مجموعهای از حوادث استثنایی. هنگامی که طرف مقابل میتواند عملیات علیه سطوح بالای فرماندهی را در برنامه جنگ خود قرار دهد، اصل سؤال دیگر این نیست که «چه کسی اطلاعات را لو داده است؟»؛ سؤال مهمتر این است که معماری اطلاعاتی کشور چگونه اجازه داده اطلاعات مورد نیاز دشمن تولید، تجمیع یا استخراج شود.
۳. تمرکز بیش از اندازه فرماندهی و آسیبپذیری در برابر ضربه سر
سومین مسئله به ساختار فرماندهی بازمیگردد. تمرکز قدرت در شرایط عادی ممکن است سرعت تصمیمگیری و انسجام سیاسی ایجاد کند، اما در جنگ مدرن اگر با سازوکارهای قوی جانشینی، تفویض اختیار و فرماندهی توزیعشده همراه نباشد، میتواند یک آسیبپذیری مهم ایجاد کند.
حملات آمریکا و اسرائیل نشان داد که راهبرد «ضربه به سر» بخش مهمی از طراحی دشمن بوده است. هدف فقط تخریب چند مرکز نظامی نبود؛ حذف همزمان شخصیتهای کلیدی میتوانست در نخستین ساعات جنگ، روند تصمیمگیری را مختل کند. با این حال، تجربه بعدی نیز نکته مهم دیگری را آشکار کرد: ساختارهایی که از قبل برای جانشینی و فعالیت مستقل آماده بودند، توانستند سریعتر خود را بازسازی کنند. رویترز در بررسی ساختار سپاه پس از شهادت تعدادی از فرماندهان ارشد، به ساختار موسوم به «موزاییکی» و وجود جانشینان از پیش تعیینشده اشاره کرده و آن را یکی از عوامل تداوم فعالیت سازمان پس از ضربات اولیه دانسته است.
این همان الگویی است که باید در سطح وسیعتری مورد توجه قرار گیرد. امنیت ساختار سیاسی و نظامی نباید به معنای فقط محافظت فیزیکی از چند شخصیت باشد. باید فرض شود که در یک جنگ واقعی ممکن است بخشی از فرماندهی از دسترس خارج شود. سؤال اساسی این است که آیا سیستم بدون آنها نیز میتواند در ساعت نخست، روز نخست و هفته نخست به کار خود ادامه دهد؟
کشوری که با دشمنی دارای برتری اطلاعاتی و هوایی روبهروست، باید بیش از هر کشور دیگری به «تداوم حکومت و تداوم فرماندهی» فکر کند. امنیت واقعی زمانی است که حذف یک فرد یا حتی چند حلقه مدیریتی نتواند اصل تصمیمگیری کشور را مختل کند.
۴. پراکندگی دستگاههای امنیتی بدون ایجاد «تصویر واحد تهدید»
مشکل دیگر، تعدد نهادهای اطلاعاتی و امنیتی است. داشتن چند سازمان اطلاعاتی فینفسه ضعف محسوب نمیشود و بسیاری از قدرتهای جهان نیز چندین سرویس اطلاعاتی دارند؛ مسئله زمانی آغاز میشود که تعدد سازمانی به تعدد واقعیت تبدیل شود. یعنی هر دستگاه بخشی از اطلاعات را در اختیار داشته باشد، اما هیچ نقطهای قادر نباشد قطعات پازل را در زمان مناسب کنار هم قرار دهد.
در سالهای گذشته بارها ساختارهای جدید امنیتی ایجاد شده، مسئولیتها میان نهادها توزیع شده و هر دستگاه نیز سامانهها و شبکههای اطلاعاتی خود را توسعه داده است. اما امنیت پیچیده امروز بیش از آنکه به افزایش تعداد سازمانها نیاز داشته باشد، به افزایش کیفیت اتصال میان آنها نیازمند است.
فرض کنید یک دستگاه اطلاعاتی نشانهای از فعالیت مشکوک یک فرد داشته باشد، دستگاهی دیگر دادهای درباره یک شرکت یا شبکه ارتباطی ثبت کرده باشد و نهاد دیگری نیز رفتاری غیرعادی در نزدیکی یک مرکز حساس مشاهده کند. هر کدام از این دادهها بهتنهایی ممکن است اهمیت بالایی نداشته باشند، اما کنار هم قرار گرفتن آنها میتواند یک تهدید را آشکار کند. اگر ساختار سازمانی اجازه این اتصال را ندهد، کشور ممکن است اطلاعات داشته باشد اما «دانش» نداشته باشد.
در چنین شرایطی، شورای عالی امنیت ملی باید یکی از مأموریتهای خود را ایجاد یک معماری مشترک برای فهم تهدید قرار دهد. نه به معنای حذف دستگاههای موجود یا تشکیل یک ابرسازمان اطلاعاتی، بلکه به معنای ایجاد قواعدی که اطلاعات حیاتی نتواند در مرزهای سازمانی متوقف شود.
۵. پدافند هوایی؛ حلقهای که متناسب با تهدید جدید بازطراحی نشد
جنگ اخیر همچنین مسئله پدافند را بهصورت بیسابقهای برجسته کرد. آمریکا و اسرائیل در هفتههای نخست اعلام کردند بخش بزرگی از سامانههای پدافندی و توان پرتاب موشکی ایران را هدف قرار دادهاند؛ ادعاهایی که میزان دقیق آنها محل مناقشه است، اما گستردگی عملیات هوایی در عمق ایران نشان میدهد توان دفاع هوایی کشور با فشار بسیار سنگینی روبهرو شده است.
مسئله صرفاً کیفیت یک سامانه پدافندی یا خرید یک نوع موشک نیست. پدافند مدرن شبکهای از رادارها، حسگرها، سامانههای فرماندهی، جنگ الکترونیک، هواپیما، موشک و اطلاعات است. اگر یکی از حلقههای شبکه آسیب ببیند، بهترین سامانه موشکی نیز ممکن است کارایی مورد انتظار خود را نداشته باشد.
ایران طی سالهای گذشته بخش قابل توجهی از منابع دفاعی خود را روی افزایش توان آفندی متمرکز کرد. پس از تجربه جنگ باید وزن دفاع فعال و غیرعامل در دکترین نظامی کشور افزایش پیدا کند. حفظ تأسیسات، پراکندگی مناسب ظرفیتها، ایجاد افزونگی در زیرساختها و جلوگیری از وابستگی به چند مرکز حیاتی، همان اندازه اهمیت دارد که افزایش برد یا تعداد یک سلاح تهاجمی.
این تغییر نگاه از اهمیت زیادی برخوردار است، زیرا کشوری در موقعیت ایران باید فرض کند دشمن در آغاز هر جنگ آینده تلاش خواهد کرد با برتری اطلاعاتی و هوایی، بیشترین خسارت ممکن را در کوتاهترین زمان وارد کند. پاسخ به چنین تهدیدی فقط افزایش قدرت آتش نیست؛ باید قدرت «جذب ضربه و ادامه کار» نیز افزایش پیدا کند.
۶. کاهش عمق منطقهای و تغییر محیط امنیتی ایران
یکی دیگر از دلایل افزایش آسیبپذیری ایران، تغییر محیط پیرامونی است. بخشی از راهبرد امنیتی جمهوری اسلامی در چند دهه گذشته بر این فرض بنا شده بود که تهدید باید تا حد امکان در فاصلهای دورتر از مرزهای ایران مهار شود. حضور متحدان ایران در لبنان، سوریه، عراق و دیگر نقاط منطقه نیز در همین چارچوب تعریف میشد.
اما از سال ۲۰۲۳ به بعد، محیط منطقهای بهسرعت تغییر کرد. حزبالله در لبنان تحت فشار و ضربات سنگینی قرار گرفت، حکومت بشار اسد در سوریه سقوط کرد و بخشی از شبکه منطقهای ایران که زمانی میان مرزهای کشور و اسرائیل فاصله ایجاد میکرد، تضعیف شد. رویترز نیز در مرور تحولات پیش از جنگ ۲۰۲۶، تضعیف حزبالله و سقوط دولت اسد را از عواملی دانسته که دامنه نفوذ منطقهای تهران را محدود کرده است.
این تحول به معنای بیارزش شدن سیاست منطقهای ایران نیست؛ اما نشان میدهد که هیچ عمق راهبردی خارجی نمیتواند جایگزین کامل دفاع از داخل کشور شود. شبکه متحدان میتواند هزینه دشمن را افزایش دهد، اما اگر امنیت داخلی، پدافند و ضدنفوذ آسیبپذیر باشند، فاصله جغرافیایی بهتنهایی مصونیت ایجاد نمیکند.
سیاست امنیتی جدید ایران باید عمق منطقهای را مکمل قدرت ملی بداند، نه جایگزین آن. مرکز ثقل امنیت جمهوری اسلامی در نهایت باید در خود ایران باشد.
۷. عقبماندن مفهوم امنیت از انقلاب فناوری
یکی از عمیقترین تغییرات جنگ جدید، کوچک شدن مرز میان فضای نظامی و غیرنظامی است. تلفن همراه یک مقام، سامانه حسابداری یک شرکت، شبکه ارتباطی یک پیمانکار یا دادههای یک سکوی اینترنتی میتوانند از منظر اطلاعاتی اهمیت پیدا کنند. هوش مصنوعی نیز امکان تحلیل حجم عظیمی از اطلاعات پراکنده را فراهم کرده و کاری را که زمانی به صدها نیروی اطلاعاتی و ماهها زمان نیاز داشت، بسیار سریعتر کرده است.
در چنین محیطی، امنیت دیگر نمیتواند صرفاً حوزه نیروهای امنیتی باشد. وزارت ارتباطات، شرکتهای فناوری، اپراتورها، صنایع بزرگ، بانکها، دانشگاهها و پیمانکاران دولتی همگی بخشی از زنجیره امنیت ملی هستند. ضعف سایبری یک شرکت خصوصی میتواند مسیری برای دستیابی به دادههای حساس ایجاد کند و یک تأمینکننده خارجی میتواند ناخواسته یا عامدانه آسیبپذیری را وارد یک زیرساخت حیاتی کند.
بنابراین ایران نیازمند عبور از «حفاظت اطلاعات» به «حاکمیت داده» است. اینکه چه دادهای تولید میشود، کجا ذخیره میشود، چه کسی به آن دسترسی دارد و چگونه با سایر دادهها ترکیب میشود، باید به مسئلهای در سطح امنیت ملی تبدیل شود.
۸. اقتصاد ضعیف، امنیت گران
آخرین مسئله نیز شاید در ظاهر ارتباط مستقیمی با عملیات نظامی نداشته باشد، اما در یک جنگ طولانی خود را بهعنوان یکی از مهمترین عناصر امنیت نشان میدهد. اقتصادی که پیش از جنگ با تورم بالا، ضعف پول ملی، تحریم و محدودیت سرمایهگذاری مواجه بوده، پس از وارد شدن خسارت به زیرساختها ظرفیت بسیار کمتری برای تحمل جنگ فرسایشی دارد. گزارشهای ماههای اخیر از تشدید فشار بر اقتصاد ایران و نگرانی حکومت از آثار اجتماعی فشارهای بیشتر حکایت میکنند.
این موضوع از دو جهت امنیتی است. نخست اینکه جنگ فقط با موشک اداره نمیشود؛ جایگزینی تجهیزات، تعمیر زیرساخت، حفظ خدمات عمومی و تأمین معیشت مردم به منابع مالی عظیم نیاز دارد. دوم اینکه فرسایش اقتصادی میتواند سرمایه اجتماعی را کاهش دهد. کشوری که مردم آن احساس کنند در بحبوحه جنگ باید همزمان هزینه تورم، فساد، نابرابری و سوءمدیریت را نیز بپردازند، طبیعتاً برای یک بحران طولانی از تابآوری کمتری برخوردار خواهد بود.
به همین علت، مبارزه با فساد، حفظ ارزش پول ملی، حمایت از تولید، تأمین کالاهای اساسی و کاهش شکاف طبقاتی نباید موضوعاتی بیرون از امنیت ملی تلقی شوند. سرمایه اجتماعی همانند موشک قابل مشاهده نیست، اما در یک جنگ طولانی ممکن است ارزش آن کمتر از هیچ زرادخانهای نباشد.
از «امنیت تهاجمی» به «امنیت مقاوم»
اگر بخواهیم مجموعه این آسیبها را در یک عبارت خلاصه کنیم، میتوان گفت مشکل ایران کمبود مطلق قدرت نبوده، بلکه نامتوازن شدن معماری قدرت بوده است. ایران طی سالهای گذشته توانسته ظرفیت قابل توجهی برای پاسخ دادن به دشمن بسازد، اما دشمن نیز در همان دوره مشغول ساختن ظرفیت برای نفوذ به درون، شناسایی اهداف، تضعیف متحدان منطقهای، تخریب پدافند و اعمال فشار اقتصادی بوده است. حاصل این دو روند، شکلگیری کشوری است که همچنان میتواند به دشمن خسارت جدی وارد کند، اما خود نیز بیش از آنچه تصور میشد در معرض ضربه قرار گرفته است.
پاسخ به این وضعیت نیز تشکیل چند کمیته جدید یا تغییر چند مدیر امنیتی نیست. ایران به یک بازنگری در تعریف امنیت نیاز دارد. در این تعریف، امنیت فقط موشک، پهپاد و نیروی نظامی نیست؛ ضدجاسوسی، پدافند، اقتصاد، فناوری، داده، جانشینی فرماندهی، زیرساخت مقاوم و سرمایه اجتماعی نیز به همان معماری تعلق دارند. هدف سیاست امنیتی نیز نباید فقط افزایش قدرت «پاسخ» باشد، بلکه باید احتمال موفقیت نخستین ضربه دشمن را کاهش دهد.
در واقع، مرحله بعدی توسعه قدرت ایران باید بیش از آنکه بر اضافه کردن ابزارهای جدید استوار باشد، بر حفاظت از ابزارهایی که پیش از این ساخته شدهاند متمرکز شود. اگر کشوری هزاران ابزار بازدارنده داشته باشد اما دشمن بتواند فرماندهی، اطلاعات یا زیرساخت استفاده از آنها را مختل کند، بخش بزرگی از سرمایهگذاری دفاعی آن بیاثر میشود. برعکس، ساختاری که بتواند ضربه اولیه را جذب کند، فرماندهی خود را حفظ کند، اطلاعات دشمن را مختل سازد، زیرساختهای حیاتی را به سرعت احیا کند و انسجام جامعه را نگه دارد، حتی در برابر دشمنی قدرتمندتر نیز بهسادگی شکستپذیر نخواهد بود.
جنگ اخیر شاید از این منظر مهمترین هشدار امنیتی چند دهه گذشته برای ایران باشد. این جنگ نشان داد جمهوری اسلامی هنوز قدرت دارد، اما قدرت داشتن با امن بودن یکی نیست. فاصله میان این دو را نه با شعار میتوان پر کرد و نه با انکار نقاط ضعف. نخستین شرط بازسازی امنیت آن است که ساختار سیاسی و نظامی کشور با صراحت بپذیرد کجا آسیب دیده و چرا آسیب دیده است. تنها پس از چنین پذیرشی است که میتوان از مرحله «واکنش به ضربه» به مرحلهای رسید که اساساً امکان وارد کردن همان ضربه برای دشمن دشوارتر، پرهزینهتر و نامطمئنتر شود.
درباره نویسنده
ز قدرت بازدارندگی بیرونی تا ضعف در حفاظت از درون
آنچه در ماههای گذشته در جنگ ایران با آمریکا و اسرائیل رخ داد، یک واقعیت مهم را پیش روی ساختار امنیتی کشور قرار داده است: ایران کشوری فاقد قدرت نیست، اما بخشی از قدرت انباشتهشده آن نتوانسته مانع وارد شدن ضربات سنگین به داخل کشور شود. جمهوری اسلامی در حوزههایی مانند موشکهای بالستیک، پهپادها، عمق جغرافیایی، توان بسیج نیرو و ظرفیت ایجاد اختلال در معادلات انرژی منطقه همچنان از توان قابل توجهی برخوردار است. حتی پس از ماهها جنگ، ایران همچنان توانسته بخشی از ظرفیت موشکی و پهپادی خود را حفظ کند و بر بازار انرژی و تردد دریایی در خلیج فارس اثر بگذارد. با این حال، همین کشور در نخستین مراحل جنگ شاهد وارد شدن ضربات سنگینی به ساختار فرماندهی، تأسیسات نظامی و امنیتی و حتی رأس ساختار سیاسی خود بود. کشته شدن رهبر جمهوری اسلامی و شماری از فرماندهان ارشد در حملات آغازین و ادامه حملات گسترده به اهداف داخل کشور، نشان داد که میان «توان وارد کردن ضربه» و «توان جلوگیری از دریافت ضربه» شکافی جدی شکل گرفته است.
مسئله اصلی نیز دقیقاً در همین شکاف قرار دارد. تحلیل امنیت ایران اگر صرفاً به این نتیجه ختم شود که «نفوذ وجود داشته است» یا فلان نهاد اطلاعاتی وظیفه خود را درست انجام نداده، بخش مهمی از مسئله را نادیده میگیرد. رخنه اطلاعاتی، ضعف پدافند، آسیبپذیری فرماندهان یا ضعف حفاظت اطلاعات، هر کدام نشانهای از یک مسئله بزرگترند: معماری امنیت ملی ایران طی سالهای گذشته بیش از اندازه حول تولید قدرت تهاجمی و بازدارندگی خارجی شکل گرفت، اما مقاومسازی داخل کشور، یکپارچگی اطلاعاتی، حفاظت از ساختار فرماندهی، امنیت فناوری و تابآوری اقتصادی و اجتماعی متناسب با آن توسعه پیدا نکرد.
به عبارت دیگر، ایران توانسته بود قدرت تولید کند، اما نتوانسته بود همه اجزای این قدرت را به اندازه کافی حفاظت کند. فهم چرایی این مسئله برای آینده امنیت ملی کشور از یافتن چند مقصر فردی مهمتر است.
۱. عدم توازن میان «قدرت ضربهزنی» و «قدرت حفاظت»
در دو دهه گذشته، بخش مهمی از راهبرد دفاعی جمهوری اسلامی بر ایجاد هزینه برای دشمن استوار بوده است. توسعه موشکهای بالستیک و کروز، پهپادها، توان دریایی نامتقارن و ایجاد شبکهای از متحدان منطقهای، همگی در چارچوب این منطق قابل فهم بودند. فرض اساسی آن بود که اگر دشمن بداند حمله به ایران با یک پاسخ پرهزینه روبهرو خواهد شد، از آغاز جنگ اجتناب خواهد کرد.
این راهبرد لزوماً غلط نبود و حتی در دورههایی توانست بخشی از بازدارندگی ایران را تأمین کند، اما یک مشکل بهتدریج شکل گرفت: بخش تهاجمی بازدارندگی سریعتر از بخش دفاعی آن توسعه یافت. سرمایهگذاری گستردهای برای افزایش برد، دقت و تعداد تسلیحات صورت گرفت، اما حفاظت از آسمان کشور، امنیت مراکز حیاتی، تداوم فرماندهی در شرایط ضربه اولیه و مقاومسازی زیرساختها متناسب با افزایش سطح تهدید توسعه نیافت.
در جریان جنگ اخیر، اسرائیل و آمریکا دقیقاً روی همین عدم تقارن سرمایهگذاری کردند. حملات نخستین بیش از آنکه صرفاً برای تخریب تجهیزات طراحی شده باشند، به دنبال اخلال در ساختار تصمیمگیری و فرماندهی بودند. پیش از آغاز جنگ نیز مقامهای آمریکایی آشکارا درباره سناریوی هدف قرار دادن افراد کلیدی و مراکز فرماندهی ایران سخن میگفتند و تجربه حملات پیشین اسرائیل به فرماندهان ایرانی را یکی از الگوهای مؤثر میدانستند.
این تجربه یک درس اساسی دارد. بازدارندگی فقط آن نیست که بتوان پس از حمله هزار موشک شلیک کرد؛ بازدارندگی زمانی کامل است که دشمن مطمئن نباشد میتواند با یک ضربه اولیه، چشم، مغز یا سلسله اعصاب طرف مقابل را مختل کند. اگر فرماندهی، پدافند، ارتباطات و اطلاعات در نخستین ساعات جنگ آسیب جدی ببینند، بخشی از قدرت آتش انباشتهشده نیز کارایی راهبردی خود را از دست خواهد داد.
۲. تبدیل «نفوذ» از یک مسئله موردی به یک مسئله ساختاری
دومین مسئله، کیفیت نفوذ اطلاعاتی دشمن در ایران است. در سالهای گذشته هر بار که یک ترور، خرابکاری یا عملیات پیچیده در داخل کشور رخ میداد، بحث نفوذ برای مدتی در افکار عمومی مطرح و سپس به پرونده همان حادثه محدود میشد. چنین برداشتی اکنون دیگر کفایت نمیکند.
هنگامی که طرف مقابل قادر است درباره افراد، مراکز، زمانها و ساختارهای حساس اطلاعات با کیفیت بالا جمعآوری کند، مسئله را نمیتوان صرفاً به حضور چند «جاسوس» فروکاست. جاسوسی کلاسیک تنها یکی از اجزای نفوذ مدرن است. امروز تلفن همراه، سامانههای ارتباطی، پیمانکاران، تجهیزات وارداتی، زنجیره تأمین، دادههای تجاری، دوربینهای شهری، شبکههای اجتماعی، شرکتهای خدماتی و حتی اطلاعاتی که دستگاههای مختلف بهصورت عادی تولید میکنند، میتوانند در کنار یکدیگر تصویر دقیقی از یک هدف ایجاد کنند.
در چنین محیطی، ضدجاسوسی نیز باید از مدل سنتی فاصله بگیرد. اینکه سازمان اطلاعاتی در پی یافتن «عامل دشمن» باشد ضروری است، اما کافی نیست. باید پرسید چه کسی به داده دسترسی دارد، اطلاعات حساس در چند سامانه ذخیره میشود، چه میزان داده میان پیمانکاران خصوصی گردش میکند، تجهیزات حساس از چه زنجیرهای تأمین شدهاند و آیا ترکیب چند داده ظاهراً غیرمحرمانه میتواند اطلاعات امنیتی باارزشی ایجاد کند یا خیر.
جنگ اخیر نشان داد که باید با مسئله اشراف اطلاعاتی دشمن بهعنوان یکی از اصلیترین چالشهای امنیت ملی برخورد کرد، نه بهعنوان مجموعهای از حوادث استثنایی. هنگامی که طرف مقابل میتواند عملیات علیه سطوح بالای فرماندهی را در برنامه جنگ خود قرار دهد، اصل سؤال دیگر این نیست که «چه کسی اطلاعات را لو داده است؟»؛ سؤال مهمتر این است که معماری اطلاعاتی کشور چگونه اجازه داده اطلاعات مورد نیاز دشمن تولید، تجمیع یا استخراج شود.
۳. تمرکز بیش از اندازه فرماندهی و آسیبپذیری در برابر ضربه سر
سومین مسئله به ساختار فرماندهی بازمیگردد. تمرکز قدرت در شرایط عادی ممکن است سرعت تصمیمگیری و انسجام سیاسی ایجاد کند، اما در جنگ مدرن اگر با سازوکارهای قوی جانشینی، تفویض اختیار و فرماندهی توزیعشده همراه نباشد، میتواند یک آسیبپذیری مهم ایجاد کند.
حملات آمریکا و اسرائیل نشان داد که راهبرد «ضربه به سر» بخش مهمی از طراحی دشمن بوده است. هدف فقط تخریب چند مرکز نظامی نبود؛ حذف همزمان شخصیتهای کلیدی میتوانست در نخستین ساعات جنگ، روند تصمیمگیری را مختل کند. با این حال، تجربه بعدی نیز نکته مهم دیگری را آشکار کرد: ساختارهایی که از قبل برای جانشینی و فعالیت مستقل آماده بودند، توانستند سریعتر خود را بازسازی کنند. رویترز در بررسی ساختار سپاه پس از شهادت تعدادی از فرماندهان ارشد، به ساختار موسوم به «موزاییکی» و وجود جانشینان از پیش تعیینشده اشاره کرده و آن را یکی از عوامل تداوم فعالیت سازمان پس از ضربات اولیه دانسته است.
این همان الگویی است که باید در سطح وسیعتری مورد توجه قرار گیرد. امنیت ساختار سیاسی و نظامی نباید به معنای فقط محافظت فیزیکی از چند شخصیت باشد. باید فرض شود که در یک جنگ واقعی ممکن است بخشی از فرماندهی از دسترس خارج شود. سؤال اساسی این است که آیا سیستم بدون آنها نیز میتواند در ساعت نخست، روز نخست و هفته نخست به کار خود ادامه دهد؟
کشوری که با دشمنی دارای برتری اطلاعاتی و هوایی روبهروست، باید بیش از هر کشور دیگری به «تداوم حکومت و تداوم فرماندهی» فکر کند. امنیت واقعی زمانی است که حذف یک فرد یا حتی چند حلقه مدیریتی نتواند اصل تصمیمگیری کشور را مختل کند.
۴. پراکندگی دستگاههای امنیتی بدون ایجاد «تصویر واحد تهدید»
مشکل دیگر، تعدد نهادهای اطلاعاتی و امنیتی است. داشتن چند سازمان اطلاعاتی فینفسه ضعف محسوب نمیشود و بسیاری از قدرتهای جهان نیز چندین سرویس اطلاعاتی دارند؛ مسئله زمانی آغاز میشود که تعدد سازمانی به تعدد واقعیت تبدیل شود. یعنی هر دستگاه بخشی از اطلاعات را در اختیار داشته باشد، اما هیچ نقطهای قادر نباشد قطعات پازل را در زمان مناسب کنار هم قرار دهد.
در سالهای گذشته بارها ساختارهای جدید امنیتی ایجاد شده، مسئولیتها میان نهادها توزیع شده و هر دستگاه نیز سامانهها و شبکههای اطلاعاتی خود را توسعه داده است. اما امنیت پیچیده امروز بیش از آنکه به افزایش تعداد سازمانها نیاز داشته باشد، به افزایش کیفیت اتصال میان آنها نیازمند است.
فرض کنید یک دستگاه اطلاعاتی نشانهای از فعالیت مشکوک یک فرد داشته باشد، دستگاهی دیگر دادهای درباره یک شرکت یا شبکه ارتباطی ثبت کرده باشد و نهاد دیگری نیز رفتاری غیرعادی در نزدیکی یک مرکز حساس مشاهده کند. هر کدام از این دادهها بهتنهایی ممکن است اهمیت بالایی نداشته باشند، اما کنار هم قرار گرفتن آنها میتواند یک تهدید را آشکار کند. اگر ساختار سازمانی اجازه این اتصال را ندهد، کشور ممکن است اطلاعات داشته باشد اما «دانش» نداشته باشد.
در چنین شرایطی، شورای عالی امنیت ملی باید یکی از مأموریتهای خود را ایجاد یک معماری مشترک برای فهم تهدید قرار دهد. نه به معنای حذف دستگاههای موجود یا تشکیل یک ابرسازمان اطلاعاتی، بلکه به معنای ایجاد قواعدی که اطلاعات حیاتی نتواند در مرزهای سازمانی متوقف شود.
۵. پدافند هوایی؛ حلقهای که متناسب با تهدید جدید بازطراحی نشد
جنگ اخیر همچنین مسئله پدافند را بهصورت بیسابقهای برجسته کرد. آمریکا و اسرائیل در هفتههای نخست اعلام کردند بخش بزرگی از سامانههای پدافندی و توان پرتاب موشکی ایران را هدف قرار دادهاند؛ ادعاهایی که میزان دقیق آنها محل مناقشه است، اما گستردگی عملیات هوایی در عمق ایران نشان میدهد توان دفاع هوایی کشور با فشار بسیار سنگینی روبهرو شده است.
مسئله صرفاً کیفیت یک سامانه پدافندی یا خرید یک نوع موشک نیست. پدافند مدرن شبکهای از رادارها، حسگرها، سامانههای فرماندهی، جنگ الکترونیک، هواپیما، موشک و اطلاعات است. اگر یکی از حلقههای شبکه آسیب ببیند، بهترین سامانه موشکی نیز ممکن است کارایی مورد انتظار خود را نداشته باشد.
ایران طی سالهای گذشته بخش قابل توجهی از منابع دفاعی خود را روی افزایش توان آفندی متمرکز کرد. پس از تجربه جنگ باید وزن دفاع فعال و غیرعامل در دکترین نظامی کشور افزایش پیدا کند. حفظ تأسیسات، پراکندگی مناسب ظرفیتها، ایجاد افزونگی در زیرساختها و جلوگیری از وابستگی به چند مرکز حیاتی، همان اندازه اهمیت دارد که افزایش برد یا تعداد یک سلاح تهاجمی.
این تغییر نگاه از اهمیت زیادی برخوردار است، زیرا کشوری در موقعیت ایران باید فرض کند دشمن در آغاز هر جنگ آینده تلاش خواهد کرد با برتری اطلاعاتی و هوایی، بیشترین خسارت ممکن را در کوتاهترین زمان وارد کند. پاسخ به چنین تهدیدی فقط افزایش قدرت آتش نیست؛ باید قدرت «جذب ضربه و ادامه کار» نیز افزایش پیدا کند.
۶. کاهش عمق منطقهای و تغییر محیط امنیتی ایران
یکی دیگر از دلایل افزایش آسیبپذیری ایران، تغییر محیط پیرامونی است. بخشی از راهبرد امنیتی جمهوری اسلامی در چند دهه گذشته بر این فرض بنا شده بود که تهدید باید تا حد امکان در فاصلهای دورتر از مرزهای ایران مهار شود. حضور متحدان ایران در لبنان، سوریه، عراق و دیگر نقاط منطقه نیز در همین چارچوب تعریف میشد.
اما از سال ۲۰۲۳ به بعد، محیط منطقهای بهسرعت تغییر کرد. حزبالله در لبنان تحت فشار و ضربات سنگینی قرار گرفت، حکومت بشار اسد در سوریه سقوط کرد و بخشی از شبکه منطقهای ایران که زمانی میان مرزهای کشور و اسرائیل فاصله ایجاد میکرد، تضعیف شد. رویترز نیز در مرور تحولات پیش از جنگ ۲۰۲۶، تضعیف حزبالله و سقوط دولت اسد را از عواملی دانسته که دامنه نفوذ منطقهای تهران را محدود کرده است.
این تحول به معنای بیارزش شدن سیاست منطقهای ایران نیست؛ اما نشان میدهد که هیچ عمق راهبردی خارجی نمیتواند جایگزین کامل دفاع از داخل کشور شود. شبکه متحدان میتواند هزینه دشمن را افزایش دهد، اما اگر امنیت داخلی، پدافند و ضدنفوذ آسیبپذیر باشند، فاصله جغرافیایی بهتنهایی مصونیت ایجاد نمیکند.
سیاست امنیتی جدید ایران باید عمق منطقهای را مکمل قدرت ملی بداند، نه جایگزین آن. مرکز ثقل امنیت جمهوری اسلامی در نهایت باید در خود ایران باشد.
۷. عقبماندن مفهوم امنیت از انقلاب فناوری
یکی از عمیقترین تغییرات جنگ جدید، کوچک شدن مرز میان فضای نظامی و غیرنظامی است. تلفن همراه یک مقام، سامانه حسابداری یک شرکت، شبکه ارتباطی یک پیمانکار یا دادههای یک سکوی اینترنتی میتوانند از منظر اطلاعاتی اهمیت پیدا کنند. هوش مصنوعی نیز امکان تحلیل حجم عظیمی از اطلاعات پراکنده را فراهم کرده و کاری را که زمانی به صدها نیروی اطلاعاتی و ماهها زمان نیاز داشت، بسیار سریعتر کرده است.
در چنین محیطی، امنیت دیگر نمیتواند صرفاً حوزه نیروهای امنیتی باشد. وزارت ارتباطات، شرکتهای فناوری، اپراتورها، صنایع بزرگ، بانکها، دانشگاهها و پیمانکاران دولتی همگی بخشی از زنجیره امنیت ملی هستند. ضعف سایبری یک شرکت خصوصی میتواند مسیری برای دستیابی به دادههای حساس ایجاد کند و یک تأمینکننده خارجی میتواند ناخواسته یا عامدانه آسیبپذیری را وارد یک زیرساخت حیاتی کند.
بنابراین ایران نیازمند عبور از «حفاظت اطلاعات» به «حاکمیت داده» است. اینکه چه دادهای تولید میشود، کجا ذخیره میشود، چه کسی به آن دسترسی دارد و چگونه با سایر دادهها ترکیب میشود، باید به مسئلهای در سطح امنیت ملی تبدیل شود.
۸. اقتصاد ضعیف، امنیت گران
آخرین مسئله نیز شاید در ظاهر ارتباط مستقیمی با عملیات نظامی نداشته باشد، اما در یک جنگ طولانی خود را بهعنوان یکی از مهمترین عناصر امنیت نشان میدهد. اقتصادی که پیش از جنگ با تورم بالا، ضعف پول ملی، تحریم و محدودیت سرمایهگذاری مواجه بوده، پس از وارد شدن خسارت به زیرساختها ظرفیت بسیار کمتری برای تحمل جنگ فرسایشی دارد. گزارشهای ماههای اخیر از تشدید فشار بر اقتصاد ایران و نگرانی حکومت از آثار اجتماعی فشارهای بیشتر حکایت میکنند.
این موضوع از دو جهت امنیتی است. نخست اینکه جنگ فقط با موشک اداره نمیشود؛ جایگزینی تجهیزات، تعمیر زیرساخت، حفظ خدمات عمومی و تأمین معیشت مردم به منابع مالی عظیم نیاز دارد. دوم اینکه فرسایش اقتصادی میتواند سرمایه اجتماعی را کاهش دهد. کشوری که مردم آن احساس کنند در بحبوحه جنگ باید همزمان هزینه تورم، فساد، نابرابری و سوءمدیریت را نیز بپردازند، طبیعتاً برای یک بحران طولانی از تابآوری کمتری برخوردار خواهد بود.
به همین علت، مبارزه با فساد، حفظ ارزش پول ملی، حمایت از تولید، تأمین کالاهای اساسی و کاهش شکاف طبقاتی نباید موضوعاتی بیرون از امنیت ملی تلقی شوند. سرمایه اجتماعی همانند موشک قابل مشاهده نیست، اما در یک جنگ طولانی ممکن است ارزش آن کمتر از هیچ زرادخانهای نباشد.
از «امنیت تهاجمی» به «امنیت مقاوم»
اگر بخواهیم مجموعه این آسیبها را در یک عبارت خلاصه کنیم، میتوان گفت مشکل ایران کمبود مطلق قدرت نبوده، بلکه نامتوازن شدن معماری قدرت بوده است. ایران طی سالهای گذشته توانسته ظرفیت قابل توجهی برای پاسخ دادن به دشمن بسازد، اما دشمن نیز در همان دوره مشغول ساختن ظرفیت برای نفوذ به درون، شناسایی اهداف، تضعیف متحدان منطقهای، تخریب پدافند و اعمال فشار اقتصادی بوده است. حاصل این دو روند، شکلگیری کشوری است که همچنان میتواند به دشمن خسارت جدی وارد کند، اما خود نیز بیش از آنچه تصور میشد در معرض ضربه قرار گرفته است.
پاسخ به این وضعیت نیز تشکیل چند کمیته جدید یا تغییر چند مدیر امنیتی نیست. ایران به یک بازنگری در تعریف امنیت نیاز دارد. در این تعریف، امنیت فقط موشک، پهپاد و نیروی نظامی نیست؛ ضدجاسوسی، پدافند، اقتصاد، فناوری، داده، جانشینی فرماندهی، زیرساخت مقاوم و سرمایه اجتماعی نیز به همان معماری تعلق دارند. هدف سیاست امنیتی نیز نباید فقط افزایش قدرت «پاسخ» باشد، بلکه باید احتمال موفقیت نخستین ضربه دشمن را کاهش دهد.
در واقع، مرحله بعدی توسعه قدرت ایران باید بیش از آنکه بر اضافه کردن ابزارهای جدید استوار باشد، بر حفاظت از ابزارهایی که پیش از این ساخته شدهاند متمرکز شود. اگر کشوری هزاران ابزار بازدارنده داشته باشد اما دشمن بتواند فرماندهی، اطلاعات یا زیرساخت استفاده از آنها را مختل کند، بخش بزرگی از سرمایهگذاری دفاعی آن بیاثر میشود. برعکس، ساختاری که بتواند ضربه اولیه را جذب کند، فرماندهی خود را حفظ کند، اطلاعات دشمن را مختل سازد، زیرساختهای حیاتی را به سرعت احیا کند و انسجام جامعه را نگه دارد، حتی در برابر دشمنی قدرتمندتر نیز بهسادگی شکستپذیر نخواهد بود.
جنگ اخیر شاید از این منظر مهمترین هشدار امنیتی چند دهه گذشته برای ایران باشد. این جنگ نشان داد جمهوری اسلامی هنوز قدرت دارد، اما قدرت داشتن با امن بودن یکی نیست. فاصله میان این دو را نه با شعار میتوان پر کرد و نه با انکار نقاط ضعف. نخستین شرط بازسازی امنیت آن است که ساختار سیاسی و نظامی کشور با صراحت بپذیرد کجا آسیب دیده و چرا آسیب دیده است. تنها پس از چنین پذیرشی است که میتوان از مرحله «واکنش به ضربه» به مرحلهای رسید که اساساً امکان وارد کردن همان ضربه برای دشمن دشوارتر، پرهزینهتر و نامطمئنتر شود.
پیشنهادهای مرتبط
تایوان چگونه میتواند در تنگه پیروز شود؟
یک نیروی دریایی چابکتر میتواند راه چین را سد کند
دنیس بلر - هولمز لیائو
