امنیت غذایی با فناوری آبیاری نوین
چگونه آبیاری زیرسطحی مسیر خودکفایی کشاورزی ایران را تغییر میدهد
امنیت غذایی امروز یکی از پایههای قدرت ملی کشورهاست. مهندس نوراییفر در این گفتوگو از ظرفیتهای ایران برای خودکفایی کشاورزی، نقش فناوری آبیاری زیرسطحی در کاهش مصرف آب، افزایش بهرهوری تولید و ضرورت سرمایهگذاری در زیرساختهای نوین کشاورزی سخن میگوید.
امنیت غذایی؛ رکن اقتدار ملی
منیت غذایی در دنیای امروز دیگر صرفاً یک موضوع اقتصادی یا کشاورزی نیست، بلکه به یکی از مؤلفههای اصلی قدرت ملی کشورها تبدیل شده است. همانگونه که توان دفاعی، فناوریهای راهبردی و زیرساختهای اقتصادی برای حفظ استقلال کشور اهمیت دارند، توانایی تأمین پایدار غذای مورد نیاز جامعه نیز بخشی از اقتدار ملی محسوب میشود.
کشوری که نتواند نیازهای غذایی خود را تأمین کند یا برای نهادههای اساسی به خارج وابسته باشد، در شرایط بحران، جنگ یا اختلال در زنجیرههای تجاری با آسیبپذیری جدی مواجه خواهد شد. افزایش قیمت نهادههای دامی و چالشهای مربوط به واردات برخی کالاهای اساسی در سالهای اخیر نشان داده است که امنیت غذایی ارتباط مستقیمی با تابآوری اقتصادی و اجتماعی کشور دارد.
در همین زمینه، مهندس نوراییفر معتقد است ایران با وجود برخورداری از ظرفیتهای گسترده طبیعی و اقلیمی، هنوز از تمام توان خود در حوزه تولید غذا استفاده نکرده است.
ظرفیت ایران برای تبدیل شدن به قدرت غذایی
ایران از نظر تنوع اقلیمی، وسعت سرزمینی و منابع طبیعی، یکی از کشورهای دارای ظرفیت بالا در حوزه کشاورزی محسوب میشود. وجود اقلیمهای مختلف در نقاط گوناگون کشور این امکان را فراهم کرده است که طیف گستردهای از محصولات کشاورزی تولید شود.
مهندس نوراییفر در اینباره میگوید:
«ایران از ظرفیتهای بسیار گستردهای در حوزه تولید غذا برخوردار است و میتواند علاوه بر تأمین نیاز داخلی، به یکی از صادرکنندگان بزرگ محصولات کشاورزی در جهان تبدیل شود.»
به گفته او، ایران حتی توانایی تولید غذای جمعیتی فراتر از جمعیت فعلی خود را دارد، اما دستیابی به این هدف نیازمند تغییر در شیوههای سنتی تولید و استفاده گستردهتر از فناوریهای نوین است.
مشکل اصلی کشاورزی ایران کمبود منابع نیست؛ بلکه مسئله اصلی، نحوه بهرهبرداری از این منابع و میزان بهرهوری آنهاست. کشورهایی با منابع طبیعی محدودتر توانستهاند با استفاده از فناوری، به قدرتهای بزرگ کشاورزی تبدیل شوند. نمونههایی مانند هلند نشان میدهد که فناوری میتواند محدودیتهای طبیعی را تا حد زیادی جبران کند.
چالشهای امنیت غذایی و وابستگی به واردات
با وجود ظرفیتهای فراوان، ایران همچنان در بخشهایی از امنیت غذایی با وابستگی روبهروست. یکی از مهمترین نمونهها، وابستگی قابل توجه به واردات نهادههای دامی است.
بخش زیادی از خوراک دام و طیور مورد نیاز کشور از خارج تأمین میشود؛ موضوعی که باعث شده برخی کارشناسان از آن بهعنوان تولید «مونتاژی» محصولات دامی یاد کنند. در چنین شرایطی، اگرچه فرآیند نهایی تولید گوشت، مرغ یا لبنیات در داخل انجام میشود، اما بخش مهمی از زنجیره تولید وابسته به خارج است.
نوراییفر معتقد است اصلاح این وضعیت امکانپذیر است و نخستین گام، بازنگری در روشهای تولید علوفه و استفاده بهتر از ظرفیتهای اقلیمی کشور است.
او تأکید میکند که ایران میتواند با اصلاح فناوریهای تولید و آبیاری، نهتنها در محصولاتی مانند برنج و شکر به خودکفایی برسد، بلکه در آینده به صادرکننده این محصولات نیز تبدیل شود.
مسئله آب نیست؛ مسئله مدیریت آب است
یکی از مهمترین چالشهای کشاورزی ایران، موضوع مصرف آب است. بسیاری از منتقدان معتقدند تولید برخی محصولات مانند برنج در ایران به دلیل مصرف بالای آب توجیه اقتصادی ندارد، اما از نگاه نوراییفر، مسئله اصلی میزان آب مصرفی نیست؛ بلکه روش استفاده از آب است.
ایران در گذشته دارای دانش پیشرفتهای در مدیریت منابع آب بوده است. فناوری قنات نمونهای از همین دانش بومی است که امکان بهرهبرداری پایدار از منابع زیرزمینی را فراهم میکرد. با این حال، در طول زمان بخشی از این دانش توسعه پیدا نکرد و کشورهای دیگر با تبدیل آن به فناوریهای جدید، در این حوزه پیشرفت کردند.
امروز بهطور متوسط برای هر هکتار زمین کشاورزی در ایران حدود ۱۴ تا ۱۵ هزار مترمکعب آب مصرف میشود؛ اما بخش قابل توجهی از این میزان به دلیل روشهای نامناسب آبیاری هدر میرود.
ضعف روشهای رایج آبیاری
بخش زیادی از روشهای رایج آبیاری در کشور، چه آبیاری غرقابی، چه بارانی و حتی برخی روشهای قطرهای، بر انتقال آب از سطح خاک استوار هستند.
مشکل این روشها آن است که خاک در مقاطعی بیش از اندازه خیس و اشباع میشود. در چنین شرایطی، میزان اکسیژن موجود در اطراف ریشه کاهش پیدا میکند و فعالیت طبیعی گیاه دچار اختلال میشود.
گیاه برای رشد مطلوب نیازمند محیطی است که در آن آب، هوا و مواد آلی در تعادل مناسبی قرار داشته باشند. زمانی که خاک اشباع میشود، ریشه نمیتواند عملکرد مطلوب خود را داشته باشد و پس از کاهش رطوبت نیز گیاه دوباره با تنش آبی مواجه میشود.
تکرار این چرخه باعث کاهش ظرفیت رشد گیاه و کاهش بهرهوری تولید خواهد شد.
آبیاری زیرسطحی؛ فناوری افزایش بهرهوری آب
راهکار پیشنهادی برای عبور از این چالش، حرکت به سمت فناوریهای نوین آبیاری، بهویژه آبیاری زیرسطحی است.
در این روش، آب بهجای پخش شدن روی سطح زمین، مستقیماً در محدوده ریشه گیاه قرار میگیرد. به این ترتیب، خاک هیچگاه به مرحله اشباع کامل نمیرسد و ریشه همواره به میزان مورد نیاز آب دسترسی دارد.
این فناوری چند مزیت مهم ایجاد میکند:
- کاهش چشمگیر تبخیر سطحی آب
- حفظ اکسیژن کافی در محیط ریشه
- افزایش یکنواختی رشد گیاه
- کاهش مصرف آب
- کاهش تجمع املاح در سطح خاک
- افزایش بهرهوری کود و مواد غذایی
به گفته نوراییفر، کشاورزی پایدار زمانی شکل میگیرد که همزمان سه ویژگی داشته باشد: از نظر اقتصادی مقرونبهصرفه باشد، مزیت رقابتی ایجاد کند و منابع طبیعی را حفظ کند.
تجربه جهانی در توسعه آبیاری زیرسطحی
فناوری آبیاری زیرسطحی در سالهای اخیر در کشورهای مختلف توسعه یافته است. پس از بحرانهای آبی در برخی مناطق جهان، مطالعات گستردهای برای یافتن روشهای جدید مدیریت آب انجام شد و بسیاری از کشورها به سمت استفاده از سامانههای زیرسطحی و هوشمند حرکت کردند.
یکی از دلایل اهمیت این فناوری، تأثیر مستقیم آن بر توان تولید غذاست. کشوری که بتواند با مصرف آب کمتر، محصول بیشتری تولید کند، در حوزه امنیت غذایی و بازار جهانی کشاورزی نیز قدرت بیشتری خواهد داشت.
به همین دلیل، برخی فناوریهای پیشرفته این حوزه در بسیاری از کشورها بهعنوان فناوریهای راهبردی شناخته میشوند.
ریشههای بومی فناوری آبیاری زیرسطحی
اگرچه آبیاری زیرسطحی مدرن امروز بهعنوان یک فناوری پیشرفته شناخته میشود، اما نمونههایی از این تفکر در گذشته ایران نیز وجود داشته است.
در برخی مناطق مانند یزد، آب قنات از طریق مسیرهای زیرزمینی و لولههای سفالی به نزدیکی ریشه گیاه هدایت میشد. این روش باعث کاهش تبخیر و افزایش بهرهوری آب میشد.
با گذشت زمان، این دانش در کشورهای دیگر توسعه یافت و به سامانههای صنعتی و هوشمند امروزی تبدیل شد.
بومیسازی فناوری آبیاری زیرسطحی در ایران
مهندس نوراییفر میگوید مطالعات او و مجموعه همراهش درباره آبیاری زیرسطحی حدود سیزده تا چهارده سال پیش آغاز شده است.
هدف اصلی آنها صرفاً انتقال یک فناوری خارجی نبوده، بلکه تلاش کردهاند سامانهای طراحی کنند که با شرایط اقلیمی، نوع خاک و نیازهای کشاورزی ایران سازگار باشد.
به گفته او، امروز بخشهای مختلف این فناوری در داخل کشور طراحی و تولید میشود و وابستگی خارجی در این زمینه وجود ندارد.
این فناوری طی سالهای گذشته بهصورت مستمر اصلاح شده تا بتواند در مناطق مختلف کشور مورد استفاده قرار گیرد.
اجرای عملی و نتایج کشاورزی
آبیاری زیرسطحی در پروژههای مختلف داخل کشور اجرا شده و نتایج آن نشان داده است که میتواند نقش مهمی در افزایش بهرهوری آب و تولید محصولات کشاورزی داشته باشد.
یکی از نمونههای مهم اجرای این فناوری، پروژه کشت نیشکر بوده است؛ محصولی که بهطور طبیعی مصرف آب بالایی دارد.
در روشهای معمول، برای تولید نیشکر در هر هکتار حدود ۳۰ تا ۳۵ هزار مترمکعب آب مصرف میشود. اما با استفاده از آبیاری زیرسطحی، این میزان در یک پروژه به حدود ۱۴ هزار و ۵۰۰ مترمکعب کاهش یافت.
در کنار کاهش مصرف آب، عملکرد محصول نیز افزایش پیدا کرد و میزان تولید به حدود ۱۹۶ تن نیشکر در هر هکتار رسید؛ رقمی که در محدوده رکوردهای جهانی قرار میگیرد.
در شرایط معمول، عملکرد نیشکر در کشور حدود ۱۳۰ تا ۱۴۰ تن در هکتار است. بنابراین این فناوری توانسته است همزمان مصرف منابع را کاهش دهد و میزان تولید را افزایش دهد.
کاهش مصرف کود و بهبود سلامت خاک
مزیت آبیاری زیرسطحی تنها به کاهش مصرف آب محدود نمیشود. مدیریت دقیقتر آب باعث میشود مصرف کود نیز کاهش پیدا کند.
در برخی پروژهها، مصرف کود تا حدود ۷۰ درصد کاهش یافته است؛ زیرا آب و مواد غذایی دقیقتر در اختیار ریشه قرار میگیرند و گیاه توانایی بیشتری برای جذب عناصر مورد نیاز پیدا میکند.
همچنین، کاهش جریان آب در سطح خاک باعث میشود تجمع املاح کمتر شده و روند شور شدن خاک کاهش پیدا کند.
ارتباط فناوری آبیاری با امنیت ملی
امنیت غذایی در شرایط امروز جهان، بخشی از قدرت و بازدارندگی کشورها محسوب میشود. کشوری که بتواند با منابع محدود، تولید بیشتری داشته باشد، در برابر بحرانها مقاومتر خواهد بود.
تکیه صرف بر واردات مواد غذایی در شرایط عادی ممکن است راهکاری اقتصادی به نظر برسد، اما در زمان جنگ، تحریم یا اختلال در مسیرهای تجاری، وابستگی بالا میتواند به یک نقطه ضعف تبدیل شود.
به همین دلیل، تولید داخلی غذا و افزایش بهرهوری منابع، بخشی از راهبرد تابآوری ملی است.
نوراییفر معتقد است:
«امنیت غذایی تنها یک مسئله کشاورزی نیست، بلکه بخشی از امنیت ملی و اقتدار کشور است.»
ضرورت سرمایهگذاری در زیرساختهای کشاورزی
نمونههای خارجی فناوری آبیاری زیرسطحی بسته به نوع تجهیزات، هزینه بالایی دارند و گاهی برای هر هکتار به دهها هزار دلار سرمایهگذاری نیاز دارند.
اما بومیسازی این فناوری در ایران باعث شده امکان تولید داخلی تجهیزات فراهم شود و وابستگی به واردات کاهش یابد.
به اعتقاد نوراییفر، اگر بخشی از منابعی که هر سال برای واردات نهادهها و کالاهای اساسی هزینه میشود، به توسعه زیرساختهای نوین کشاورزی اختصاص یابد، کشور میتواند در مدت کوتاهتری وابستگی خود را کاهش دهد.
برای مثال، اجرای گسترده این فناوری در مناطقی مانند دشت خوزستان و تمرکز بر محصولات راهبردی مانند شکر و برنج میتواند ایران را از یک واردکننده به صادرکننده تبدیل کند.
آینده کشاورزی ایران؛ از تولید سنتی تا کشاورزی هوشمند
با وجود نتایج مثبت اجرای این فناوری، هنوز آبیاری زیرسطحی به مرحله توسعه ملی نرسیده است. به گفته نوراییفر، این موضوع نیازمند تصمیمگیری جدی، حمایت مستمر و نگاه راهبردی به کشاورزی است.
کشاورزی نباید صرفاً یک فعالیت اقتصادی تلقی شود؛ بلکه باید آن را بخشی از امنیت ملی، استقلال اقتصادی و آینده کشور دانست.
ایران از نظر منابع طبیعی، ظرفیت اقلیمی، نیروی انسانی و توان فنی، امکانات لازم برای دستیابی به امنیت غذایی پایدار را دارد. آنچه اهمیت دارد، استفاده درست از این ظرفیتها، اعتماد به فناوری داخلی و تبدیل امنیت غذایی به یک اولویت راهبردی است.
اگر این مسیر با جدیت دنبال شود، ایران میتواند علاوه بر تأمین نیازهای داخلی، جایگاه قدرتمندتری در بازار منطقهای و جهانی محصولات کشاورزی به دست آورد.
درباره نویسنده
- امیر نوراییفر
کارشناس کشاورزی
امنیت غذایی؛ رکن اقتدار ملی
منیت غذایی در دنیای امروز دیگر صرفاً یک موضوع اقتصادی یا کشاورزی نیست، بلکه به یکی از مؤلفههای اصلی قدرت ملی کشورها تبدیل شده است. همانگونه که توان دفاعی، فناوریهای راهبردی و زیرساختهای اقتصادی برای حفظ استقلال کشور اهمیت دارند، توانایی تأمین پایدار غذای مورد نیاز جامعه نیز بخشی از اقتدار ملی محسوب میشود.
کشوری که نتواند نیازهای غذایی خود را تأمین کند یا برای نهادههای اساسی به خارج وابسته باشد، در شرایط بحران، جنگ یا اختلال در زنجیرههای تجاری با آسیبپذیری جدی مواجه خواهد شد. افزایش قیمت نهادههای دامی و چالشهای مربوط به واردات برخی کالاهای اساسی در سالهای اخیر نشان داده است که امنیت غذایی ارتباط مستقیمی با تابآوری اقتصادی و اجتماعی کشور دارد.
در همین زمینه، مهندس نوراییفر معتقد است ایران با وجود برخورداری از ظرفیتهای گسترده طبیعی و اقلیمی، هنوز از تمام توان خود در حوزه تولید غذا استفاده نکرده است.
ظرفیت ایران برای تبدیل شدن به قدرت غذایی
ایران از نظر تنوع اقلیمی، وسعت سرزمینی و منابع طبیعی، یکی از کشورهای دارای ظرفیت بالا در حوزه کشاورزی محسوب میشود. وجود اقلیمهای مختلف در نقاط گوناگون کشور این امکان را فراهم کرده است که طیف گستردهای از محصولات کشاورزی تولید شود.
مهندس نوراییفر در اینباره میگوید:
«ایران از ظرفیتهای بسیار گستردهای در حوزه تولید غذا برخوردار است و میتواند علاوه بر تأمین نیاز داخلی، به یکی از صادرکنندگان بزرگ محصولات کشاورزی در جهان تبدیل شود.»
به گفته او، ایران حتی توانایی تولید غذای جمعیتی فراتر از جمعیت فعلی خود را دارد، اما دستیابی به این هدف نیازمند تغییر در شیوههای سنتی تولید و استفاده گستردهتر از فناوریهای نوین است.
مشکل اصلی کشاورزی ایران کمبود منابع نیست؛ بلکه مسئله اصلی، نحوه بهرهبرداری از این منابع و میزان بهرهوری آنهاست. کشورهایی با منابع طبیعی محدودتر توانستهاند با استفاده از فناوری، به قدرتهای بزرگ کشاورزی تبدیل شوند. نمونههایی مانند هلند نشان میدهد که فناوری میتواند محدودیتهای طبیعی را تا حد زیادی جبران کند.
چالشهای امنیت غذایی و وابستگی به واردات
با وجود ظرفیتهای فراوان، ایران همچنان در بخشهایی از امنیت غذایی با وابستگی روبهروست. یکی از مهمترین نمونهها، وابستگی قابل توجه به واردات نهادههای دامی است.
بخش زیادی از خوراک دام و طیور مورد نیاز کشور از خارج تأمین میشود؛ موضوعی که باعث شده برخی کارشناسان از آن بهعنوان تولید «مونتاژی» محصولات دامی یاد کنند. در چنین شرایطی، اگرچه فرآیند نهایی تولید گوشت، مرغ یا لبنیات در داخل انجام میشود، اما بخش مهمی از زنجیره تولید وابسته به خارج است.
نوراییفر معتقد است اصلاح این وضعیت امکانپذیر است و نخستین گام، بازنگری در روشهای تولید علوفه و استفاده بهتر از ظرفیتهای اقلیمی کشور است.
او تأکید میکند که ایران میتواند با اصلاح فناوریهای تولید و آبیاری، نهتنها در محصولاتی مانند برنج و شکر به خودکفایی برسد، بلکه در آینده به صادرکننده این محصولات نیز تبدیل شود.
مسئله آب نیست؛ مسئله مدیریت آب است
یکی از مهمترین چالشهای کشاورزی ایران، موضوع مصرف آب است. بسیاری از منتقدان معتقدند تولید برخی محصولات مانند برنج در ایران به دلیل مصرف بالای آب توجیه اقتصادی ندارد، اما از نگاه نوراییفر، مسئله اصلی میزان آب مصرفی نیست؛ بلکه روش استفاده از آب است.
ایران در گذشته دارای دانش پیشرفتهای در مدیریت منابع آب بوده است. فناوری قنات نمونهای از همین دانش بومی است که امکان بهرهبرداری پایدار از منابع زیرزمینی را فراهم میکرد. با این حال، در طول زمان بخشی از این دانش توسعه پیدا نکرد و کشورهای دیگر با تبدیل آن به فناوریهای جدید، در این حوزه پیشرفت کردند.
امروز بهطور متوسط برای هر هکتار زمین کشاورزی در ایران حدود ۱۴ تا ۱۵ هزار مترمکعب آب مصرف میشود؛ اما بخش قابل توجهی از این میزان به دلیل روشهای نامناسب آبیاری هدر میرود.
ضعف روشهای رایج آبیاری
بخش زیادی از روشهای رایج آبیاری در کشور، چه آبیاری غرقابی، چه بارانی و حتی برخی روشهای قطرهای، بر انتقال آب از سطح خاک استوار هستند.
مشکل این روشها آن است که خاک در مقاطعی بیش از اندازه خیس و اشباع میشود. در چنین شرایطی، میزان اکسیژن موجود در اطراف ریشه کاهش پیدا میکند و فعالیت طبیعی گیاه دچار اختلال میشود.
گیاه برای رشد مطلوب نیازمند محیطی است که در آن آب، هوا و مواد آلی در تعادل مناسبی قرار داشته باشند. زمانی که خاک اشباع میشود، ریشه نمیتواند عملکرد مطلوب خود را داشته باشد و پس از کاهش رطوبت نیز گیاه دوباره با تنش آبی مواجه میشود.
تکرار این چرخه باعث کاهش ظرفیت رشد گیاه و کاهش بهرهوری تولید خواهد شد.
آبیاری زیرسطحی؛ فناوری افزایش بهرهوری آب
راهکار پیشنهادی برای عبور از این چالش، حرکت به سمت فناوریهای نوین آبیاری، بهویژه آبیاری زیرسطحی است.
در این روش، آب بهجای پخش شدن روی سطح زمین، مستقیماً در محدوده ریشه گیاه قرار میگیرد. به این ترتیب، خاک هیچگاه به مرحله اشباع کامل نمیرسد و ریشه همواره به میزان مورد نیاز آب دسترسی دارد.
این فناوری چند مزیت مهم ایجاد میکند:
- کاهش چشمگیر تبخیر سطحی آب
- حفظ اکسیژن کافی در محیط ریشه
- افزایش یکنواختی رشد گیاه
- کاهش مصرف آب
- کاهش تجمع املاح در سطح خاک
- افزایش بهرهوری کود و مواد غذایی
به گفته نوراییفر، کشاورزی پایدار زمانی شکل میگیرد که همزمان سه ویژگی داشته باشد: از نظر اقتصادی مقرونبهصرفه باشد، مزیت رقابتی ایجاد کند و منابع طبیعی را حفظ کند.
تجربه جهانی در توسعه آبیاری زیرسطحی
فناوری آبیاری زیرسطحی در سالهای اخیر در کشورهای مختلف توسعه یافته است. پس از بحرانهای آبی در برخی مناطق جهان، مطالعات گستردهای برای یافتن روشهای جدید مدیریت آب انجام شد و بسیاری از کشورها به سمت استفاده از سامانههای زیرسطحی و هوشمند حرکت کردند.
یکی از دلایل اهمیت این فناوری، تأثیر مستقیم آن بر توان تولید غذاست. کشوری که بتواند با مصرف آب کمتر، محصول بیشتری تولید کند، در حوزه امنیت غذایی و بازار جهانی کشاورزی نیز قدرت بیشتری خواهد داشت.
به همین دلیل، برخی فناوریهای پیشرفته این حوزه در بسیاری از کشورها بهعنوان فناوریهای راهبردی شناخته میشوند.
ریشههای بومی فناوری آبیاری زیرسطحی
اگرچه آبیاری زیرسطحی مدرن امروز بهعنوان یک فناوری پیشرفته شناخته میشود، اما نمونههایی از این تفکر در گذشته ایران نیز وجود داشته است.
در برخی مناطق مانند یزد، آب قنات از طریق مسیرهای زیرزمینی و لولههای سفالی به نزدیکی ریشه گیاه هدایت میشد. این روش باعث کاهش تبخیر و افزایش بهرهوری آب میشد.
با گذشت زمان، این دانش در کشورهای دیگر توسعه یافت و به سامانههای صنعتی و هوشمند امروزی تبدیل شد.
بومیسازی فناوری آبیاری زیرسطحی در ایران
مهندس نوراییفر میگوید مطالعات او و مجموعه همراهش درباره آبیاری زیرسطحی حدود سیزده تا چهارده سال پیش آغاز شده است.
هدف اصلی آنها صرفاً انتقال یک فناوری خارجی نبوده، بلکه تلاش کردهاند سامانهای طراحی کنند که با شرایط اقلیمی، نوع خاک و نیازهای کشاورزی ایران سازگار باشد.
به گفته او، امروز بخشهای مختلف این فناوری در داخل کشور طراحی و تولید میشود و وابستگی خارجی در این زمینه وجود ندارد.
این فناوری طی سالهای گذشته بهصورت مستمر اصلاح شده تا بتواند در مناطق مختلف کشور مورد استفاده قرار گیرد.
اجرای عملی و نتایج کشاورزی
آبیاری زیرسطحی در پروژههای مختلف داخل کشور اجرا شده و نتایج آن نشان داده است که میتواند نقش مهمی در افزایش بهرهوری آب و تولید محصولات کشاورزی داشته باشد.
یکی از نمونههای مهم اجرای این فناوری، پروژه کشت نیشکر بوده است؛ محصولی که بهطور طبیعی مصرف آب بالایی دارد.
در روشهای معمول، برای تولید نیشکر در هر هکتار حدود ۳۰ تا ۳۵ هزار مترمکعب آب مصرف میشود. اما با استفاده از آبیاری زیرسطحی، این میزان در یک پروژه به حدود ۱۴ هزار و ۵۰۰ مترمکعب کاهش یافت.
در کنار کاهش مصرف آب، عملکرد محصول نیز افزایش پیدا کرد و میزان تولید به حدود ۱۹۶ تن نیشکر در هر هکتار رسید؛ رقمی که در محدوده رکوردهای جهانی قرار میگیرد.
در شرایط معمول، عملکرد نیشکر در کشور حدود ۱۳۰ تا ۱۴۰ تن در هکتار است. بنابراین این فناوری توانسته است همزمان مصرف منابع را کاهش دهد و میزان تولید را افزایش دهد.
کاهش مصرف کود و بهبود سلامت خاک
مزیت آبیاری زیرسطحی تنها به کاهش مصرف آب محدود نمیشود. مدیریت دقیقتر آب باعث میشود مصرف کود نیز کاهش پیدا کند.
در برخی پروژهها، مصرف کود تا حدود ۷۰ درصد کاهش یافته است؛ زیرا آب و مواد غذایی دقیقتر در اختیار ریشه قرار میگیرند و گیاه توانایی بیشتری برای جذب عناصر مورد نیاز پیدا میکند.
همچنین، کاهش جریان آب در سطح خاک باعث میشود تجمع املاح کمتر شده و روند شور شدن خاک کاهش پیدا کند.
ارتباط فناوری آبیاری با امنیت ملی
امنیت غذایی در شرایط امروز جهان، بخشی از قدرت و بازدارندگی کشورها محسوب میشود. کشوری که بتواند با منابع محدود، تولید بیشتری داشته باشد، در برابر بحرانها مقاومتر خواهد بود.
تکیه صرف بر واردات مواد غذایی در شرایط عادی ممکن است راهکاری اقتصادی به نظر برسد، اما در زمان جنگ، تحریم یا اختلال در مسیرهای تجاری، وابستگی بالا میتواند به یک نقطه ضعف تبدیل شود.
به همین دلیل، تولید داخلی غذا و افزایش بهرهوری منابع، بخشی از راهبرد تابآوری ملی است.
نوراییفر معتقد است:
«امنیت غذایی تنها یک مسئله کشاورزی نیست، بلکه بخشی از امنیت ملی و اقتدار کشور است.»
ضرورت سرمایهگذاری در زیرساختهای کشاورزی
نمونههای خارجی فناوری آبیاری زیرسطحی بسته به نوع تجهیزات، هزینه بالایی دارند و گاهی برای هر هکتار به دهها هزار دلار سرمایهگذاری نیاز دارند.
اما بومیسازی این فناوری در ایران باعث شده امکان تولید داخلی تجهیزات فراهم شود و وابستگی به واردات کاهش یابد.
به اعتقاد نوراییفر، اگر بخشی از منابعی که هر سال برای واردات نهادهها و کالاهای اساسی هزینه میشود، به توسعه زیرساختهای نوین کشاورزی اختصاص یابد، کشور میتواند در مدت کوتاهتری وابستگی خود را کاهش دهد.
برای مثال، اجرای گسترده این فناوری در مناطقی مانند دشت خوزستان و تمرکز بر محصولات راهبردی مانند شکر و برنج میتواند ایران را از یک واردکننده به صادرکننده تبدیل کند.
آینده کشاورزی ایران؛ از تولید سنتی تا کشاورزی هوشمند
با وجود نتایج مثبت اجرای این فناوری، هنوز آبیاری زیرسطحی به مرحله توسعه ملی نرسیده است. به گفته نوراییفر، این موضوع نیازمند تصمیمگیری جدی، حمایت مستمر و نگاه راهبردی به کشاورزی است.
کشاورزی نباید صرفاً یک فعالیت اقتصادی تلقی شود؛ بلکه باید آن را بخشی از امنیت ملی، استقلال اقتصادی و آینده کشور دانست.
ایران از نظر منابع طبیعی، ظرفیت اقلیمی، نیروی انسانی و توان فنی، امکانات لازم برای دستیابی به امنیت غذایی پایدار را دارد. آنچه اهمیت دارد، استفاده درست از این ظرفیتها، اعتماد به فناوری داخلی و تبدیل امنیت غذایی به یک اولویت راهبردی است.
اگر این مسیر با جدیت دنبال شود، ایران میتواند علاوه بر تأمین نیازهای داخلی، جایگاه قدرتمندتری در بازار منطقهای و جهانی محصولات کشاورزی به دست آورد.
پیشنهادهای مرتبط
روشنای علم؛ نقشه راه تولید دانش
مروری بر دیدگاه رهبر انقلاب درباره علم، فناوری و تمدنسازی
تحریریه حکمران
از واردات تا استقلال؛ اقتصاد سیاسی آبیاری نوین
چرا سرمایهگذاری فناوری آب، مسیر کاهش وابستگی کشاورزی است؟
محمد خدابندهلو
فناوری؛ مسیر احیای روستا و تولید
چگونه آبیاری هوشمند میتواند شأن کشاورزی را بازسازی کند؟
سیدمحسن حسینی
نقشه پنهان رهبری برای روزهای جنگ
چگونه ساختارهای آتشبهاختیار، پاسخ سریع ایران را رقم زدند؟
علی رضا آقاباباگلی
