حقوق بین‌الملل فقط برای ضعیف‌ها الزام‌آور است

قدرت‌های بزرگ قواعد حقوق بین‌الملل را می‌نویسند، اما هر زمان بخواهند آن‌ها را نقض می‌کنند

جان مرشایمر در این پرسش‌وپاسخ می‌گوید نهادها و قوانین بین‌المللی را قدرت‌های بزرگ برای تأمین منافع خود ایجاد می‌کنند، اما هر زمان این قوانین با منافعشان تعارض پیدا کند، آن‌ها را نقض می‌کنند؛ زیرا مرجعی برای مجازاتشان وجود ندارد. او معاهده NPT را نمونه‌ای از این ساختار می‌داند که آمریکا و شوروی برای جلوگیری از هسته‌ای‌شدن سایر کشورها ایجاد کردند و قدرت‌های ضعیف را به تبعیت از آن وادار می‌کنند.

.
اشتراک‌گذاری

لام، من جان مرشایمر هستم و امروز دوباره برگشته‌ام تا به پرسش‌های اعضای کانال پاسخ بدهم.

پرسشی که امروز مطرح شده، از سوی یکی از اعضای کانال به نام کامرون رضوان است. او درباره معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای یا همان NPT که در سال ۱۹۶۸ شکل گرفت، سؤالی مطرح کرده است.

پرسش او این است:

«اگر حقوق بین‌الملل از ضمانت اجرای واقعی برخوردار نیست، معاهده NPT عملاً چه چیزی به یک کشور غیرهسته‌ای ارائه می‌دهد؟

من تلاش می‌کنم منطق معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای را از دیدگاه یک کشور کوچک‌تر درک کنم.به نظر می‌رسد حقوق بین‌الملل فاقد سازوکار اجرایی مؤثر است. سازمان ملل می‌تواند قطعنامه صادر کند، اما پایبندی کشورها به این قطعنامه‌ها تا حد زیادی به منافع قدرت‌های بزرگ بستگی دارد.

کشوری که حاضر نباشد از منابع خود چشم‌پوشی کند یا با این قدرت‌ها همسو شود، ممکن است با تحریم‌هایی مواجه شود که به اندازه کافی شدید هستند تا اقتصاد آن را تحت فشار قرار دهند؛ درحالی‌که ظاهراً هیچ سازوکار حقوقی قادر به حمایت از آن کشور نیست.» این پرسش بسیار خوبی است. در واقع، بعضی از نکاتی که در متن سؤال مطرح شده‌اند، مستقیماً با مطالبی ارتباط دارند که می‌خواهم در پاسخ توضیح بدهم.

تفاوت قدرت‌های بزرگ و قدرت‌های کوچک در نظام بین‌الملل

برای شروع، مهم است که میان قدرت‌های بزرگ و قدرت‌های کوچک، با استفاده از همان اصطلاحاتی که پرسش‌کننده به کار برده، تمایز قائل شویم.وقتی درباره قدرت‌های بزرگ صحبت می‌کنیم، باید این نکته اساسی را درک کنیم که این قدرت‌های بزرگ هستند که نهادهای بین‌المللی را ایجاد می‌کنند.این قدرت‌های کوچک نیستند که نهادها را به وجود می‌آورند؛ بلکه قدرت‌های بزرگ هستند که چنین کاری می‌کنند.

معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای یا NPT نیز یک نهاد بین‌المللی است و در دل هر نهاد بین‌المللی، همان قواعد و قوانینی قرار دارند که پرسش‌کننده درباره آن‌ها سؤال کرده است.

بنابراین، از همان ابتدا باید درک کنیم که نهادها و قوانین، در عمل، ارتباطی چنان نزدیک با یکدیگر دارند که می‌توان آن‌ها را تقریباً مترادف دانست. آنچه اتفاق می‌افتد این است که قدرت‌های بزرگ نهادهای بین‌المللی را ایجاد می‌کنند، زیرا معتقدند وجود این نهادها در راستای منافع آن‌هاست.

طبیعتاً این قدرت‌ها قواعد و مقررات نهادهای مزبور را نیز به‌گونه‌ای تنظیم می‌کنند که در خدمت منافع خودشان باشد. این یکی از دلایلی است که قدرت‌های بزرگ علاقه فراوانی به نهادهای بین‌المللی دارند. از نگاه آن‌ها، نهادهای بین‌المللی ابزارهای ارزشمندی برای پیشبرد سیاست خارجی و اداره امور کشور هستند.

اما نکته بسیار مهم این است که هرگاه قواعد موجود در این نهادها با آنچه یک قدرت بزرگ منافع ملی خود می‌داند در تعارض قرار گیرد، آن قدرت بزرگ قواعد را نقض خواهد کرد.در چنین شرایطی، هیچ سازوکار اجرایی مؤثری برای مقابله با آن وجود ندارد. در این موضوع واقعاً هیچ تردیدی نیست. قدرت بزرگی که خود در تدوین قواعد نقش داشته است، هر زمان که صلاح بداند می‌تواند از اجرای همان قواعد سرپیچی کند؛ زیرا هیچ مرجع بالادستی وجود ندارد که بتواند آن قدرت را مجازات کند.

شورای امنیت؛ نمونه‌ای روشن از سازوکار قدرت در نهادهای بین‌المللی

به شورای امنیت سازمان ملل متحد فکر کنید. شورای امنیت نمونه بسیار خوبی برای درک نحوه عملکرد نهادهای بین‌المللی است. ما سازمانی به نام سازمان ملل متحد داریم. در درون این سازمان، مجمع عمومی قرار دارد که تقریباً تمامی کشورهای عضو سازمان ملل در آن حضور دارند.

طبیعتاً این قدرت‌ها قواعد و مقررات نهادهای مزبور را نیز به‌گونه‌ای تنظیم می‌کنند که در خدمت منافع خودشان باشد. این یکی از دلایلی است که قدرت‌های بزرگ علاقه فراوانی به نهادهای بین‌المللی دارند. از نگاه آن‌ها، نهادهای بین‌المللی ابزارهای ارزشمندی برای پیشبرد سیاست خارجی و اداره امور کشور هستند.

اما در کنار مجمع عمومی، شورای امنیت سازمان ملل نیز وجود دارد که پنج عضو دائم دارد. در شورای امنیت، که نهادی بسیار قدرتمند در ساختار سازمان ملل متحد محسوب می‌شود، کشورهایی مانند ایالات متحده آمریکا، روسیه و چین، اگر بخواهیم فقط سه قدرت بزرگ را نام ببریم، این اختیار را دارند که هر تصمیمی را که از نظر آن‌ها غیرقابل‌قبول باشد، وتو کنند.

بنابراین، آنچه مشاهده می‌کنیم این است که سازمان ملل متحد، و در اینجا مشخصاً درباره شورای امنیت صحبت می‌کنیم، به‌گونه‌ای طراحی شده است که از قدرت‌های بزرگ در برابر اجبار به تبعیت از قواعد یا تصمیماتی که نمی‌پسندند، محافظت کند. نهادهای بین‌المللی اساساً به همین شکل عمل می‌کنند. در عمل، وقتی پای قدرت‌های بزرگ در میان باشد، سازوکار اجرایی مؤثری برای وادارکردن آن‌ها به تبعیت از قواعد وجود ندارد.

چرا قدرت‌های کوچک مجبور به رعایت قواعد هستند؟

اما درباره قدرت‌های کوچک، داستان کاملاً متفاوت است. قدرت‌های کوچک قواعد را نمی‌نویسند. البته این به آن معنا نیست که این کشورها هرگز از قواعد بین‌المللی سود نمی‌برند. حتی می‌توان استدلال کرد که در بسیاری از موارد، آن‌ها از وجود چنین قواعدی بهره‌مند می‌شوند.بااین‌حال، واقعیت این است که قدرت‌های کوچک تدوین‌کننده قواعد نیستند.

نکته مهم‌تر، به‌ویژه با توجه به پرسشی که مطرح شده، این است که قدرت‌های کوچک تقریباً در تمامی موارد مجبورند از قواعد تبعیت کنند؛ زیرا در مورد آن‌ها سازوکار اعمال و اجرای قواعد وجود دارد. بنابراین، نکته‌ای که می‌خواهم بیان کنم این است:

در رابطه با قدرت‌های بزرگ، عملاً نمی‌توان از وجود یک سازوکار اجرایی مؤثر سخن گفت؛ اما در رابطه با قدرت‌های کوچک، چنین سازوکاری وجود دارد.بسیار مهم است که درک کنیم این سازوکار اجرایی، خود نهاد بین‌المللی نیست.بلکه قدرت‌های بزرگی هستند که آن نهاد را ایجاد کرده‌اند.این قدرت‌های بزرگ هستند که بار اصلی اجرای قواعد را بر دوش می‌کشند؛ زیرا بنا بر تعریف، آن‌قدر قدرتمند هستند که بتوانند قواعد را به اجرا بگذارند.خود نهاد بین‌المللی تقریباً هیچ قدرت مستقلی ندارد. این قدرت‌های بزرگی هستند که نهاد را ایجاد کرده‌اند و از توان اقتصادی و نظامی لازم برای وادارکردن دیگران به رعایت قواعد برخوردارند.

چرا آمریکا و شوروی معاهده NPT را ایجاد کردند؟

حالا اجازه بدهید کمی درباره معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای صحبت کنم تا نکاتی را که تا اینجا توضیح دادم، روشن‌تر کنم. معاهده NPT در سال ۱۹۶۸ عمدتاً به ابتکار ایالات متحده آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی شکل گرفت. سال ۱۹۶۸ اوج دوران جنگ سرد بود و در آن مقطع، ایالات متحده و اتحاد جماهیر شوروی تنها دو ابرقدرت نظام بین‌الملل بودند.هر دوی این کشورها زرادخانه‌های عظیم هسته‌ای در اختیار داشتند.اما هر دو به‌شدت نگران بودند که کشورهای دیگر نیز به سلاح هسته‌ای دست پیدا کنند.

به بیان دقیق‌تر، آمریکا و شوروی منافع بسیار مهمی در جلوگیری از دستیابی کشورهایی که فاقد سلاح هسته‌ای بودند، به این تسلیحات داشتند.بنابراین، ایالات متحده و اتحاد جماهیر شوروی با یکدیگر همکاری کردند و نهادی را به وجود آوردند که هدف آن جلوگیری از گسترش سلاح‌های هسته‌ای بود.

این نهاد اساساً برای جلوگیری از تبدیل کشورهای غیرهسته‌ای به کشورهای دارای سلاح هسته‌ای طراحی شده بود.پس این دو ابرقدرت، یا به عبارت دیگر دو قدرت بزرگ نظام بین‌الملل، بودند که این نهاد را ایجاد کردند.

اگر بخواهم همین موضوع را کمی متفاوت بیان کنم، باید بگویم آن‌ها قواعد و قوانینی را تدوین کردند که قدرت‌های کوچک‌تر باید از آن‌ها پیروی می‌کردند.اما چرا قدرت‌های کوچک مجبور بودند این قواعد را رعایت کنند؟زیرا ایالات متحده و اتحاد جماهیر شوروی این قواعد را به اجرا می‌گذاشتند.

همان‌طور که مطمئنم همه بینندگان می‌دانند، ایالات متحده در طول زمان تلاش‌های گسترده‌ای کرده است تا با استفاده از قدرت نظامی و اقتصادی خود از گسترش سلاح‌های هسته‌ای جلوگیری کند.در دوران اتحاد جماهیر شوروی نیز وضعیت به همین شکل بود و امروز هم روسیه چنین رویکردی دارد.روسیه هیچ علاقه‌ای به گسترش سلاح‌های هسته‌ای ندارد.

ایالات متحده نیز چنین علاقه‌ای ندارد.چین هم همین‌طور است.بنابراین، این قدرت‌های بزرگ برای اجرای قواعد معاهده NPT تلاش می‌کنند. در مقابل، قدرت‌های کوچک‌تر، در مجموع، چاره چندانی جز همراهی با این قواعد ندارند.

کره شمالی؛ استثنایی بر قاعده

البته استثناهایی هم وجود دارد.کره شمالی یکی از آشکارترین این استثناهاست؛ زیرا این کشور از معاهده NPT خارج شد و زرادخانه هسته‌ای خود را توسعه داد.اما به‌طور کلی، این نهاد بسیار موفق بوده است.

مریکا و شوروی منافع بسیار مهمی در جلوگیری از دستیابی کشورهایی که فاقد سلاح هسته‌ای بودند، به این تسلیحات داشتند.بنابراین، ایالات متحده و اتحاد جماهیر شوروی با یکدیگر همکاری کردند و نهادی را به وجود آوردند که هدف آن جلوگیری از گسترش سلاح‌های هسته‌ای بود.

بار دیگر تأکید می‌کنم که معاهده NPT توسط ایالات متحده و اتحاد جماهیر شوروی ایجاد شد؛ زیرا جلوگیری از دستیابی کشورهای غیرهسته‌ای به سلاح هسته‌ای در راستای منافع این دو قدرت بود.و این معاهده در تحقق این هدف، تا حد زیادی مؤثر بوده است.

هیچ نهاد بین‌المللی نمی‌تواند قدرت‌های بزرگ را مجازات کند

اما برای بازگشت به نکته‌ای که در ابتدای بحث مطرح کردم، باید بگویم شما هیچ نهاد بین‌المللی‌ای پیدا نخواهید کرد که از اهرم فشار و قدرت اجبار قابل‌توجهی در برابر قدرت‌های بزرگ برخوردار باشد.یا اگر بخواهم به شکل دیگری بیان کنم، هیچ نهاد بین‌المللی‌ای وجود ندارد که بتواند یک قدرت بزرگ را، در صورت سرپیچی از قواعد، مجازات کند.این تمام نکاتی بود که می‌خواستم درباره معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای و مسئله کلی رابطه قدرت‌های کوچک و قدرت‌های بزرگ با نهادهای بین‌المللی مطرح کنم.

از اینکه به صحبت‌هایم گوش دادید، سپاسگزارم.


درباره نویسنده

پیشنهادهای مرتبط