بخش اول | امنیت غذایی؛ رکن اقتدار ملی
سؤال: در ابتدا بفرمایید امنیت غذایی چه جایگاهی در امنیت ملی کشور دارد؟
پاسخ: همانگونه که توان دفاعی، تجهیزات نظامی و فناوریهای بازدارنده برای حفظ استقلال کشور ضروری هستند، امنیت غذایی نیز یکی از ارکان اصلی اقتدار ملی است. اگر کشوری نتواند غذای مورد نیاز خود را تأمین کند یا در تأمین نهادههای اساسی وابسته باشد، در شرایط بحران و جنگ با آسیبپذیری جدی مواجه خواهد شد. امروز نیز افزایش قیمت نهادههای دامی و اختلال در واردات برخی کالاهای اساسی نشان میدهد که امنیت غذایی مستقیماً بر تابآوری اقتصادی و اجتماعی کشور اثر میگذارد.
سؤال: آیا ایران ظرفیت دستیابی به خودکفایی در تولید محصولات غذایی را دارد؟
پاسخ: بله. ایران از ظرفیتهای بسیار گستردهای در حوزه تولید غذا برخوردار است. تنوع اقلیمی، وسعت سرزمین و منابع طبیعی کشور این امکان را فراهم کرده است که علاوه بر تأمین نیاز داخلی، به یکی از صادرکنندگان بزرگ محصولات کشاورزی در جهان تبدیل شود. به اعتقاد من، ایران توانایی تأمین غذای بیش از ۱۵۰ میلیون نفر را دارد، اما تحقق این هدف مستلزم تحول در شیوههای کشاورزی و بهرهگیری از فناوریهای نوین است.
سؤال: با وجود این ظرفیتها، چرا کشور همچنان در امنیت غذایی با چالش روبهروست؟
پاسخ: متأسفانه در بخش کشاورزی و امنیت غذایی، برخلاف بسیاری از حوزههای علمی و صنعتی، از روند توسعه فناوری عقب ماندهایم. در سالهای گذشته در صنایع دفاعی، فناوریهای پیشرفته و بسیاری از بخشهای صنعتی پیشرفتهای قابل توجهی داشتهایم، اما کشاورزی از این روند فاصله گرفته است. برای جبران این عقبماندگی باید هم روشهای تولید و هم نوع نگاه به کشاورزی تغییر کند.
سؤال: به نظر شما چه عواملی مانع تحقق این تحول شدهاند؟
پاسخ: امنیت غذایی حوزهای است که منافع اقتصادی بسیار بزرگی در آن وجود دارد. تجربه سالهای فعالیت من نشان میدهد موانع متعددی بر سر راه توسعه این بخش قرار دارد. این موضوع نیز دور از انتظار نیست، زیرا امروز غذا تنها یک کالای مصرفی نیست؛ بلکه به یک ابزار قدرت و حتی یک سلاح راهبردی تبدیل شده است. همانطور که کشورها در حوزههای نظامی و فناوری رقابت میکنند، در حوزه امنیت غذایی نیز رقابت و تعارض منافع وجود دارد.
سؤال: با توجه به منابع موجود، آیا ایران از نظر طبیعی محدودیتی برای تبدیل شدن به یک قدرت غذایی دارد؟
پاسخ: خیر. ایران از نظر منابع طبیعی و تنوع اقلیمی کمبود اساسی ندارد. سالانه حدود ۷۰ تا ۸۰ میلیارد مترمکعب آب در بخش کشاورزی مصرف میشود که ظرفیت بسیار بزرگی است. کشورهایی با منابع آبی کمتر، مانند هلند، با اتکا به فناوری به قدرتهای بزرگ صادرات محصولات کشاورزی تبدیل شدهاند. ایران نیز در کنار معدود کشورهای جهان، تقریباً همه اقلیمهای لازم برای تولید محصولات مختلف کشاورزی را در اختیار دارد و حتی در برخی حوزهها، مانند دام سنگین، از ظرفیتهای کمنظیری برخوردار است. بنابراین مسئله اصلی کمبود منابع نیست، بلکه نحوه بهرهبرداری از این ظرفیتهاست.
سؤال: برخی معتقدند ایران به دلیل وابستگی به واردات، توان دستیابی به خودکفایی را ندارد. نظر شما چیست؟
پاسخ: اگر فرض کنیم ارتباط ایران با جهان خارج به هر دلیلی محدود شود، این کشور همچنان توان تأمین بخش عمده نیاز غذایی خود را دارد. ظرفیتهای اقلیمی و منابع موجود چنین امکانی را فراهم میکنند. با این حال، امروز بخش قابل توجهی از درآمدهای نفتی کشور صرف واردات مواد غذایی و نهادههای دامی میشود؛ در حالی که کشوری با این میزان ظرفیت نباید چنین وابستگی گستردهای داشته باشد.
سؤال: این وابستگی در چه بخشهایی بیشتر دیده میشود؟
پاسخ: امروز بخش عمده خوراک دام و طیور از خارج کشور تأمین میشود و همین مسئله باعث شده برخی به شوخی بگویند ما محصولات دامی را «مونتاژ» میکنیم؛ یعنی نهادهها را وارد میکنیم و تنها فرآیند تولید گوشت، مرغ یا لبنیات در داخل انجام میشود. این شیوه با مفهوم امنیت غذایی پایدار فاصله زیادی دارد.
سؤال: آیا امکان تغییر این وضعیت وجود دارد؟
پاسخ: قطعاً. نخستین گام، اصلاح روش تولید علوفه و خوراک دام است. علاوه بر آن، باید از مزیتهای اقلیمی کشور بهدرستی استفاده کنیم. در صورت اصلاح فناوریهای تولید و آبیاری، ایران نهتنها میتواند در محصولاتی مانند برنج و شکر به خودکفایی برسد، بلکه ظرفیت تبدیل شدن به صادرکننده این محصولات را نیز خواهد داشت.
سؤال: بسیاری معتقدند تولید محصولاتی مانند برنج به دلیل مصرف بالای آب توجیه ندارد. پاسخ شما چیست؟
پاسخ: مسئله اصلی میزان مصرف آب نیست، بلکه شیوه مصرف آن است. ما در گذشته نیز در حوزه مدیریت آب جزو کشورهای پیشرو بودیم. ایرانیان با فناوری قنات، از پیشرفتهترین روشهای بهرهبرداری از منابع آب استفاده میکردند، اما بهتدریج این دانش به فراموشی سپرده شد، در حالی که کشورهای دیگر آن را توسعه دادند و به فناوریهای نوین تبدیل کردند.
امروز بهطور متوسط برای هر هکتار زمین کشاورزی در ایران بیش از ۱۴ تا ۱۵ هزار مترمکعب آب مصرف میشود، اما بخش مهمی از این آب به دلیل روشهای نادرست آبیاری هدر میرود.
سؤال: اشکال اصلی روشهای رایج آبیاری چیست؟
پاسخ: تقریباً همه روشهای رایج آبیاری در کشور، از آبیاری غرقابی گرفته تا بارانی و حتی برخی روشهای قطرهای، بر پایه انتقال آب از سطح خاک هستند. در نتیجه خاک به حالت اشباع درمیآید، در حالی که گیاه باید در شرایط «ظرفیت زراعی» رشد کند؛ یعنی محیط ریشه همزمان از آب، هوا و مواد آلی به نسبت مناسب برخوردار باشد.
وقتی خاک اشباع میشود، اکسیژن اطراف ریشه کاهش مییابد و رشد گیاه متوقف میشود. پس از کاهش رطوبت، گیاه دوباره رشد میکند و سپس با تنش آبی مواجه میشود و این چرخه بارها تکرار میشود. در نتیجه بخش قابل توجهی از ظرفیت رشد گیاه از بین میرود.
سؤال: راهکار این مشکل چیست؟
پاسخ: راهکار، حرکت به سمت فناوریهای نوین آبیاری زیرسطحی است. در این روش، آب مستقیماً در محدوده ریشه و بهصورت کنترلشده توزیع میشود و خاک هرگز به حالت اشباع کامل نمیرسد. به همین دلیل، شرایط رشد گیاه همواره در وضعیت مطلوب باقی میماند و بهرهوری آب و عملکرد محصول به شکل محسوسی افزایش پیدا میکند.
سؤال: کشورهای پیشرفته برای مدیریت آب چه رویکردی در پیش گرفتهاند؟ برای مثال، همواره از اسرائیل بهعنوان یکی از کشورهای پیشرو در فناوری آبیاری نام برده میشود. تفاوت روش آنها با شیوههای رایج در ایران چیست؟
پاسخ: پس از جنگ جهانی دوم، توسعه بسیاری از فناوریهای راهبردی میان کشورهای مختلف تقسیم شد. در حوزه آب و کشاورزی نیز سرمایهگذاری گستردهای صورت گرفت. یکی از مهمترین تحولات در این زمینه، توسعه فناوری آبیاری زیرسطحی بود.
در سال ۱۹۹۸، برخی ایالتهای آمریکا با خشکسالی شدید روبهرو شدند. پس از انجام مطالعات گسترده، دانشگاههای این کشور به این نتیجه رسیدند که برای عبور از بحران آب باید به سمت آبیاری زیرسطحی حرکت کنند. این پیشنهاد بعدها به سیاست اجرایی تبدیل شد و نتایج موفقی نیز به همراه داشت.
سؤال: آبیاری زیرسطحی دقیقاً چگونه عمل میکند؟
پاسخ: در این روش، آب به جای آنکه روی سطح زمین پخش شود، مستقیماً در ناحیه ریشه گیاه قرار میگیرد. در نتیجه ریشه همواره به میزان مورد نیاز آب دسترسی دارد، بدون آنکه خاک به حالت اشباع درآید.
این موضوع چند پیامد مهم دارد؛ تبخیر آب به حداقل میرسد، اکسیژن کافی در اطراف ریشه حفظ میشود، رشد گیاه یکنواختتر خواهد بود و بهرهوری آب نیز به شکل قابل توجهی افزایش پیدا میکند.
سؤال: مهمترین مزیت این فناوری برای کشاورزی ایران چیست؟
پاسخ: کشاورزی زمانی پایدار خواهد بود که سه ویژگی را همزمان داشته باشد؛ از نظر اقتصادی مقرونبهصرفه باشد، مزیت رقابتی ایجاد کند و از منابع طبیعی به شکل پایدار استفاده کند.
در آبیاری زیرسطحی، آب مستقیماً در اختیار ریشه قرار میگیرد. به همین دلیل بخش عمده تبخیر سطحی حذف میشود. از سوی دیگر، املاح در سطح خاک تجمع پیدا نمیکنند و روند شور شدن خاک نیز کاهش مییابد. این عوامل باعث میشوند گیاه در شرایط مناسبتری رشد کند و عملکرد آن افزایش یابد.
سؤال: آیا شرایط اقلیمی و خاک ایران برای اجرای این فناوری مناسب است؟
پاسخ: بله. بخش زیادی از خاکهای ایران سنگین، آهکی و دارای نفوذپذیری محدود هستند. در چنین شرایطی، آبیاری سطحی مشکلات بیشتری ایجاد میکند. به همین دلیل فناوریهای نوین کشاورزی در جهان به سمت آبیاری زیرسطحی، موضعی و هوشمند حرکت کردهاند؛ زیرا این روشها با چنین شرایطی سازگارتر هستند.
سؤال: برخی معتقدند ریشه این فناوری به ایران بازمیگردد. این موضوع تا چه اندازه درست است؟
پاسخ: ایرانیان در گذشته از شیوههایی استفاده میکردند که شباهت زیادی به آبیاری زیرسطحی داشت. در مناطقی مانند یزد، آب قنات از طریق لولههای سفالی در زیر خاک هدایت میشد و بهآرامی در اختیار ریشه گیاه قرار میگرفت. این روش موجب کاهش تبخیر و افزایش بهرهوری آب میشد.
با گذشت زمان، این دانش در کشورهای دیگر توسعه یافت و به فناوری صنعتی تبدیل شد، اما در ایران کمتر مورد توجه قرار گرفت.
سؤال: شما اشاره کردید که این فناوری امروز اهمیت راهبردی پیدا کرده است. دلیل این حساسیت چیست؟
پاسخ: علت اصلی این است که امنیت غذایی امروز به یکی از مؤلفههای قدرت کشورها تبدیل شده است. کشوری که بتواند با مصرف آب کمتر، غذای بیشتری تولید کند، در حوزه امنیت غذایی مزیت راهبردی پیدا خواهد کرد.
به همین دلیل، برخی فناوریهای پیشرفته آبیاری بهآسانی در اختیار سایر کشورها قرار نمیگیرند و اطلاعات مربوط به آنها نیز بسیار محدود است.
سؤال: فعالیت شما در این حوزه از چه زمانی آغاز شد؟
پاسخ: حدود سیزده تا چهارده سال پیش مطالعات خود را در زمینه آبیاری زیرسطحی آغاز کردیم. در ادامه تلاش کردیم فناوریهای موجود را متناسب با شرایط اقلیمی ایران مهندسی معکوس و بومیسازی کنیم.
هدف ما صرفاً انتقال فناوری نبود، بلکه طراحی سامانهای بود که با خاک، اقلیم و شرایط کشاورزی ایران سازگار باشد.
سؤال: آیا امروز این فناوری بهطور کامل در داخل کشور تولید میشود؟
پاسخ: بله. بخشهای مختلف این فناوری در داخل کشور طراحی و تولید شده و وابستگی به خارج از کشور ندارد. طی سالهای گذشته نیز این سامانه بهطور مستمر اصلاح و بهینهسازی شده تا با شرایط اقلیمی مناطق مختلف ایران سازگارتر شود.
سؤال: آبیاری زیرسطحی در دنیا چه مراحلی از توسعه را پشت سر گذاشته است؟
پاسخ: در ابتدا روشهای ساده و سنتی وجود داشت که کشاورزان با امکانات ابتدایی اجرا میکردند. سپس سامانههای صنعتی آبیاری زیرسطحی توسعه پیدا کردند. نسل نخست این سامانهها مزایای زیادی داشت، اما برخی مشکلات فنی نیز ایجاد میکرد.
پس از آن، نسل جدیدی از سامانههای هوشمند طراحی شد که بسیاری از محدودیتهای گذشته را برطرف کرد و امروزه در بسیاری از کشورها مورد استفاده قرار میگیرد.
سؤال: چرا اطلاعات مربوط به نسلهای جدید این فناوری بهراحتی منتشر نمیشود؟
پاسخ: زیرا این فناوری مستقیماً بر قدرت تولید غذا اثر میگذارد. هر کشوری که بتواند با مصرف آب کمتر، تولید بیشتری داشته باشد، در بازار جهانی غذا نیز موقعیت بهتری خواهد داشت. به همین دلیل، فناوریهای پیشرفته این حوزه در بسیاری از کشورها جزو فناوریهای راهبردی محسوب میشوند.
سؤال: آیا ایران نیز به این سطح از فناوری دست یافته است؟
پاسخ: ما طی سالهای گذشته توانستهایم فناوری آبیاری زیرسطحی را متناسب با نیازهای کشور توسعه دهیم، آن را بومیسازی کنیم و در پروژههای مختلف به کار بگیریم. امروز این فناوری قابلیت استفاده در مقیاس عملیاتی را دارد و میتواند نقش مهمی در افزایش بهرهوری آب و تولید محصولات کشاورزی ایفا کند.
سؤال: آیا این فناوری در مقیاس عملی نیز اجرا شده و نتایج آن قابل ارزیابی است؟
پاسخ: بله. این فناوری در نقاط مختلف کشور اجرا شده و همچنان نیز در حال توسعه و بهروزرسانی است. هدف ما این بوده که عملکرد آن صرفاً در حد مطالعات آزمایشگاهی باقی نماند و در شرایط واقعی کشاورزی مورد ارزیابی قرار گیرد.
سؤال: مهمترین دستاورد اجرای این فناوری چه بوده است؟
پاسخ: مهمترین دستاورد، مدیریت همزمان آب، خاک و تغذیه گیاه است. در این روش، آب بهصورت کنترلشده و در مجاورت ریشه توزیع میشود؛ بنابراین خاک اشباع نمیشود، اکسیژن کافی در اختیار ریشه قرار میگیرد و گیاه بهطور پیوسته در شرایط مطلوب رشد میکند.
از سوی دیگر، چون آب در سطح خاک جریان پیدا نمیکند، تبخیر به حداقل میرسد و املاح نیز در سطح خاک تجمع پیدا نمیکنند. در نتیجه، شوری خاک کاهش مییابد و محیط مناسبتری برای رشد ریشه فراهم میشود.
سؤال: آیا تحقیقات علمی نیز این نتایج را تأیید میکنند؟
پاسخ: بله. در سال ۲۰۲۴ نتایج پژوهشی منتشر شد که نشان میداد رشد گیاه تنها به فرآیند فتوسنتز وابسته نیست، بلکه شرایط محیط ریشه نقش بسیار مهمی در عملکرد گیاه دارد. هرچه ریشه در شرایط پایدارتر و مناسبتری قرار گیرد، فعالیت آنزیمها افزایش مییابد و رشد گیاه نیز بیشتر خواهد شد.
در واقع، مدیریت صحیح رطوبت خاک یکی از مهمترین عوامل افزایش عملکرد محصولات کشاورزی است.
سؤال: آیا این فناوری در کشت محصولات مختلف نیز آزمایش شده است؟
پاسخ: بله. یکی از مهمترین پروژههای ما در کشت نیشکر اجرا شد؛ محصولی که از نظر مصرف آب، یکی از پرمصرفترین محصولات کشاورزی محسوب میشود.
سؤال: نتایج این پروژه چه بود؟
پاسخ: در روشهای متداول، برای هر هکتار نیشکر معمولاً بین ۳۰ تا ۳۵ هزار مترمکعب آب مصرف میشود. ما با استفاده از آبیاری زیرسطحی توانستیم این میزان را به حدود ۱۴ هزار و ۵۰۰ مترمکعب کاهش دهیم؛ یعنی مصرف آب تقریباً به نصف رسید.
در عین حال، عملکرد مزرعه نیز به حدود ۱۹۶ تن نیشکر در هر هکتار رسید که در سطح رکوردهای جهانی قرار میگیرد.
سؤال: این میزان عملکرد چه تفاوتی با شرایط معمول دارد؟
پاسخ: عملکرد متعارف نیشکر در کشور معمولاً حدود ۱۳۰ تا ۱۴۰ تن در هکتار است. بنابراین در این پروژه، ضمن کاهش قابل توجه مصرف آب، عملکرد محصول نیز افزایش محسوسی پیدا کرد و به سطح رکوردهای جهانی نزدیک شد.
سؤال: آیا این نخستین تجربه شما در کشت نیشکر بود؟
پاسخ: بله. حوزه اصلی فعالیت ما بیشتر بر محصولاتی مانند ذرت، برنج و یونجه متمرکز بوده است. با این حال، در نخستین اجرای این فناوری در نیشکر نیز نتایج بسیار امیدوارکنندهای به دست آمد و معتقدیم با توسعه بیشتر این فناوری، امکان ثبت عملکردهای بالاتر نیز وجود دارد.
سؤال: آیا تنها مصرف آب کاهش پیدا کرد یا نهادههای دیگر نیز کمتر مصرف شدند؟
پاسخ: کاهش مصرف آب تنها بخشی از نتایج این فناوری است. به دلیل مدیریت دقیق آبیاری، مصرف کود نیز حدود ۷۰ درصد کاهش یافت. وقتی حجم آب مصرفی کمتر میشود، مقدار کود محلول در آب نیز کاهش پیدا میکند و در عین حال راندمان جذب مواد غذایی توسط گیاه افزایش مییابد.
در نتیجه، هم هزینه تولید کاهش پیدا میکند و هم آثار زیستمحیطی ناشی از مصرف بیرویه کود کمتر میشود.
سؤال: آیا این نتایج میتواند بر امنیت غذایی کشور اثرگذار باشد؟
پاسخ: قطعاً. اگر بتوان با همین منابع موجود، آب کمتری مصرف کرد و در عین حال تولید بیشتری داشت، ظرفیت تولید غذا به شکل قابل توجهی افزایش پیدا میکند. بر همین اساس معتقدم ایران با بهرهگیری از فناوریهای نوین میتواند غذای جمعیتی بسیار بیشتر از جمعیت فعلی کشور را تولید کند و حتی به صادرکننده محصولات کشاورزی تبدیل شود.
سؤال: آیا این فناوری تنها در ایران مورد استفاده قرار گرفته است؟
پاسخ: خیر. این فناوری در پروژههایی خارج از کشور نیز به کار گرفته شده و نتایج قابل قبولی داشته است. تجربه اجرای آن نشان میدهد که میتواند در مناطق خشک و کمآب نیز بهرهوری کشاورزی را به شکل محسوسی افزایش دهد.
سؤال: بنابراین از نگاه شما مسئله اصلی کشاورزی ایران کمبود آب نیست؟
پاسخ: دقیقاً. منابع آب محدود هستند و باید از آنها بهدرستی استفاده کرد، اما مشکل اصلی شیوه مدیریت آب است. اگر فناوریهای نوین آبیاری بهصورت گسترده اجرا شوند، میتوان با همین منابع موجود تولید بیشتری داشت، وابستگی به واردات را کاهش داد و امنیت غذایی کشور را تقویت کرد.
سؤال: شما میگویید این فناوری در مقایسه با نمونههای خارجی هزینه بسیار کمتری دارد. این تفاوت تا چه اندازه است؟
پاسخ: نمونههای خارجی این فناوری در بازار جهانی، بسته به نوع تجهیزات، برای هر هکتار حدود ۲۰ تا ۳۲ هزار دلار قیمت دارند. اما ما موفق شدیم این فناوری را بهصورت کامل در داخل کشور طراحی و تولید کنیم. تمام قطعات، مواد اولیه و تجهیزات مورد نیاز آن داخلی است و هیچ وابستگی به واردات ندارد. یکی از اهداف اصلی ما نیز همین بود که این فناوری بهطور کامل بومی شود و وابستگی خارجی نداشته باشد.
سؤال: این داخلیسازی چه تأثیری بر امنیت غذایی کشور خواهد داشت؟
پاسخ: امروز هر سال منابع ارزی قابل توجهی صرف واردات نهادههای دامی و کالاهای اساسی میشود. اگر بخشی از همین منابع به توسعه زیرساختهای نوین آبیاری اختصاص یابد، میتوان وابستگی کشور به واردات را به میزان قابل توجهی کاهش داد. متأسفانه معمولاً برای واردات کالا راحتتر هزینه میشود، اما سرمایهگذاری در زیرساختهای تولید کمتر مورد توجه قرار میگیرد، در حالی که این نوع سرمایهگذاری آثار بلندمدت و پایدار دارد.
سؤال: آیا برای این موضوع نمونه عملی یا برآورد مشخصی نیز وجود دارد؟
پاسخ: بله. اگر تنها در بخشی از اراضی مستعد کشور، مانند دشت خوزستان، این فناوری بهصورت گسترده اجرا شود و تمرکز بر محصولاتی مانند شکر و برنج باشد، با سرمایهگذاری اولیهای که بهمراتب کمتر از هزینه سالانه واردات این محصولات است، میتوان کشور را از واردکننده به صادرکننده تبدیل کرد. به بیان دیگر، یک سرمایهگذاری زیرساختی میتواند جایگزین هزینههای تکرارشونده واردات شود.
سؤال: با وجود این نتایج، چرا این فناوری هنوز بهصورت گسترده اجرا نشده است؟
پاسخ: این فناوری در کشور اجرا شده، نتایج آن ثبت شده و مسئولان مختلف نیز از پروژهها بازدید کردهاند، اما هنوز به مرحله توسعه ملی نرسیده است. به اعتقاد من، برای گسترش چنین طرحهایی نیاز به تصمیمگیری جدی و حمایت مستمر وجود دارد. هر تحول بزرگی در بخش کشاورزی نیازمند عزم ملی و سرمایهگذاری در زیرساخت است.
سؤال: شما در صحبتهایتان بارها بر مفهوم «تابآوری» تأکید کردید. امنیت غذایی چه ارتباطی با تابآوری کشور دارد؟
پاسخ: امروز یکی از مهمترین شاخصهای قدرت کشورها، میزان تابآوری آنها در شرایط بحران است. امنیت غذایی صرفاً به این معنا نیست که بتوانیم با استفاده از منابع مالی، مواد غذایی مورد نیاز را از بازارهای جهانی تهیه کنیم. در شرایط بحران، جنگ یا اختلال در مسیرهای تجاری، ممکن است امکان واردات وجود نداشته باشد و در آن صورت داشتن منابع مالی نیز بهتنهایی مشکل را حل نخواهد کرد.
به همین دلیل، تولید داخلی غذا یکی از مهمترین ارکان تابآوری ملی محسوب میشود.
سؤال: یعنی خودکفایی غذایی را بخشی از قدرت بازدارندگی کشور میدانید؟
پاسخ: بله. هرچه یک کشور در تأمین نیازهای اساسی خود مستقلتر باشد، فشار اقتصادی و سیاسی بر آن دشوارتر خواهد شد. اگر بتوانیم بخش عمده نیاز غذایی کشور را در داخل تولید کنیم، وابستگی ما کاهش مییابد و در شرایط بحرانی نیز قدرت تصمیمگیری بیشتری خواهیم داشت. به همین دلیل، امنیت غذایی تنها یک مسئله کشاورزی نیست، بلکه بخشی از امنیت ملی و اقتدار کشور است.
سؤال: برخی معتقدند حتی در صورت وجود منابع مالی، واردات میتواند نیاز کشور را تأمین کند. نظر شما چیست؟
پاسخ: این نگاه مربوط به شرایط عادی است. اما تجربههای مختلف نشان داده که در شرایط جنگ، تحریم یا بحرانهای بینالمللی، ممکن است مسیرهای تأمین کالا با اختلال مواجه شوند. در چنین وضعیتی، کشوری موفقتر است که وابستگی کمتری به واردات داشته باشد و بتواند بخش عمده نیازهای اساسی خود را در داخل تولید کند.
سؤال: بنابراین از نگاه شما، سرمایهگذاری در فناوریهای نوین کشاورزی یک انتخاب اقتصادی صرف نیست؟
پاسخ: دقیقاً. این موضوع علاوه بر آثار اقتصادی، به امنیت ملی، تابآوری و آینده کشور نیز مربوط میشود. هر میزان که بتوانیم بهرهوری آب و تولید غذا را افزایش دهیم، قدرت اقتصادی و استقلال کشور نیز تقویت خواهد شد.
سؤال: علاوه بر فناوری آبیاری زیرسطحی، در حوزه تغذیه دام نیز فعالیتهایی داشتهاید. این پروژه چه هدفی را دنبال میکند؟
پاسخ: یکی از چالشهای مهم دامداری، کیفیت علوفه است. هرچه ارزش غذایی علوفه بالاتر باشد، بهرهوری دام نیز افزایش پیدا میکند. بر همین اساس، روی فناوریای کار کردیم که بتواند ارزش غذایی علوفه را حفظ کند و امکان سیلو کردن محصولاتی را که پیش از این قابلیت سیلو شدن نداشتند، فراهم سازد.
سؤال: آیا این فناوری نیز در داخل کشور توسعه یافته است؟
پاسخ: بله. فناوری مشابهی پیش از این در اختیار آمریکا بود و تجهیزات آن نیز به خارج از آن کشور صادر نمیشد. ما موفق شدیم این فناوری را بومیسازی کنیم و تجهیزات مورد نیاز آن را در داخل کشور طراحی و تولید کنیم.
سؤال: نتیجه استفاده از این فناوری برای دامداران چیست؟
پاسخ: مهمترین نتیجه، تولید علوفهای با ارزش غذایی بالاتر است. این موضوع میتواند کیفیت خوراک دام را افزایش دهد، هزینههای تولید را کاهش دهد و در نهایت به بهبود بهرهوری در صنعت دامپروری کشور کمک کند.
سؤال: در سالهای گذشته چه میزان از این طرحها مورد حمایت قرار گرفتهاند؟
پاسخ: طی سالهای گذشته، مجموعهای از مسئولان، مدیران و کارشناسان از این پروژهها بازدید کردهاند و روند اجرای آنها را از نزدیک دیدهاند. همچنین تعدادی از صاحبنظران حوزه اقتصاد و کشاورزی نیز از توسعه این فناوری حمایت کردهاند و بر ضرورت توجه بیشتر به آن تأکید داشتهاند.
سؤال: از نگاه شما، مهمترین اقدامی که امروز باید در حوزه کشاورزی کشور انجام شود چیست؟
پاسخ: مهمترین اقدام، تغییر نگاه به بخش کشاورزی است. باید کشاورزی را صرفاً یک فعالیت تولیدی ندانیم، بلکه آن را بخشی از امنیت ملی، استقلال اقتصادی و اقتدار کشور تلقی کنیم. هر میزان که بهرهوری منابع آب افزایش یابد و تولید داخلی تقویت شود، وابستگی کشور نیز کاهش پیدا خواهد کرد.
سؤال: اگر بخواهید مهمترین پیام این گفتوگو را در یک جمله بیان کنید، چه خواهید گفت؟
پاسخ: ایران از نظر منابع طبیعی، ظرفیتهای اقلیمی، نیروی انسانی و توان فنی، امکانات لازم برای دستیابی به امنیت غذایی را در اختیار دارد. آنچه بیش از هر چیز مورد نیاز است، اعتماد به توان داخلی، سرمایهگذاری در فناوریهای بومی و تبدیل امنیت غذایی به یکی از اولویتهای راهبردی کشور است. اگر این مسیر بهصورت جدی دنبال شود، میتوان علاوه بر تأمین نیازهای داخلی، جایگاه ایران را در بازارهای منطقهای و جهانی محصولات کشاورزی نیز ارتقا داد.
